Sosyoekonomik faktörlerin öznel ruh sağlığı üzerindeki etkisi: Türkiye sağlık araştırmasından kanıtlar

Sağlık; sadece bireyin vücudunda hastalık ve sakatlığın olmayışını değil, kişinin bedenen, ruhen ve sosyal yönden tam bir iyilik halinde olmasını ifade etmektedir. Bedensel ve ruhsal sağlık hali insanın gelişiminin önemli bir parçasıdır. Dünya Sağlık Örgütü'nün ifadesiyle "her bireyin kendi potansiyelini gerçekleştirebildiği, yaşamın normal stresleriyle baş edebildiği, verimli çalışabildiği ve kendini geliştirebildiği bir iyilik halidir. Sağlık, bireylere, ailelere ve topluluklara gelirlerini, eğitimlerini ve yaşamlarını kontrol etme gücü sağlar. Sağlık, bireylerin iyi eğitim alma ve gelir elde edebilme süreçlerini etkileyen önemli bir bileşen olduğu gibi bireylerin gelir ve eğitim donanımları, sağlıklarını koruma ve iyi bir sağlık üreticisi olma durumunu da etkilemektedir. Literatürde birçok çalışma bedensel sağlığın başta işgücü verimliliği olmak üzere beşeri sermaye birikimi üzerindeki etkilerine odaklanmıştır. Ruh sağlığının olası etkileri üzerine yapılan çalışmaların sayısı ise oldukça sınırlıdır. Bu tez çalışmasında eğitim ve gelir düzeyinin ruh sağlığı üzerindeki etkilerine odaklanılmıştır. Bireylerin ruhsal sağlığında bozulmalara yol açabilecek parametreler dört farklı model ile incelenmiştir. Çalışmada Türkiye İstatistik Kurumu tarafından yayınlanan belirli periyotlarla (2008, 2010, 2012, 2014, 2016, 2019 ve 2022) tekrarlanan Sağlık Araştırması Mikro Veri seti kullanılmıştır. Çalışmada kullanılan modellerin birincisinde eğitim ve gelir düzeyinin bireylerin öznel depresyon algısı üzerindeki etkisi araştırılmıştır. İki alt modelden oluşan birinci modelde depresyon (Model 1(a)) değişkeni ve tarafımızca elde edilen Ruh Sağlığı Tarama Endeksi (Model 1(b)) bağımlı değişkenler olarak kullanılmıştır. Her iki alt modelde eğitim ve gelir düzeyi bağımsız değişkenleri oluşturmaktadır. Model 1 (a) ve Model 1 (b) sonuçları incelendiğinde dönemler arasında farklılıklar olmak ile birlikte gelir ve eğitim düzeyinde meydana gelecek artışların depresyon ve ruh sağlığı tarama endeksi üzerinde azaltıcı etkiye sahip olduğu görülmüştür. İkinci model bireylerin sosyodemografik özelliklerinin depresyon üzerindeki etkisine odaklanmaktadır. Yaş, cinsiyet, boy, kilo, medeni durum, çalışma durumu ve işe ara verme durumu değişkenlerinin depresyon üzerindeki etkisi incelenmiştir. Hastalık sebebiyle işe ara vermenin depresyon üzerinde diğer demografik değişkenlere kıyasla en yüksek etkiye sahip olduğu belirlenmiştir. Üçüncü modelde bireylerin genel sağlık durumu, kronik hastalığa sahip olma ve diğer hastalık benzeri durumlarının depresyon ve ruh sağlığı tarama endeksi üzerindeki etkileri incelenmiştir. İki alt modele ayrılan üçüncü model sonuçlarına göre genel sağlık durumu ve kronik hastalık endeksi, bedensel ağrı durumu, uyuma zorluğu, iştahsızlık değişkenlerinin depresyon ve ruh sağlığı endeksi üzerinde olumsuz etkiye sahip olduğu belirlenmiştir. Model 3 (b)'de zorluk endeksinin bireylerin ruh sağlığı tarama düzeyini açıklama gücünün yüksek olduğu görülmüştür. Dördüncü ve son model de genel sağlık durumu, gelir seviyesi ve eğitim düzeyindeki değişmelerin depresyon ve ruh sağlığı tarama endeksi üzerindeki etkileri incelenmiştir. Genel sağlık durumunda meydana gelecek bir düzeylik kötüleşmenin depresyon ve ruh sağlığı tarama endeksi üzerinde olumsuz etkiye sahip olduğu belirlenmiştir. Gelir düzeyindeki iyileşmelerin depresyon değişkeni üzerindeki etkisinin anlamsız buna karşılık ruh sağlığı tarama endeksi üzerindeki etkilerinin anlamlı olduğu belirlenmiştir. Ruh sağlığı tarama endeksinin bağımlı değişken olduğu Model 4 (b)'de eğitim düzeyindeki artışların ruh sağlığı üzerinde olumlu etkisinin olduğu buna karşılık depresyon değişkenin bağımlı değişken olduğu Model 4 (a)'da ise depresyona yol açma ihtimalini artırıcı etkisi olduğu belirlenmiştir.