The role of socioeconomic adversity, armed conflict, and familial factors in youth psychological well-being

Zorlu yaşam olaylarına maruz kalmak, gençlerin psikolojik iyi oluşları (psychological well-being) açısından büyük bir risk teşkil etmekte ve anında, kimi zaman da uzun süreli, psikolojik sorunlara yol açabilmektedir. Bu zorlu deneyimlerin çocuk sonuçları (child outcomes) ile ilişkisini araştırmak, gençlerdeki psikolojik iyi oluşun güçlendirilmesine yönelik iyileştirici stratejiler, müdahale programları ve politikaların oluşturulması açısından kritik öneme sahiptir. Bu perspektifle, mevcut tez Türkiye'nin doğusunda yaşayan gençlerin psikolojik iyi oluşlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Sosyoekonomik zorluklar, düşük yoğunluklu silahlı çatışma ortamı ve ailevi risk faktörleri (örneğin, aile içi şiddet, annenin psikolojik stresi) bu bölgede yaşayan gençlerin iyi oluşlarına ve gelişimlerine yönelik bir tehdit oluşturmaktadır. Birinci çalışma, gençlerdeki duygusal ve davranışsal sorunları, bölgedeki risk faktörleri (yoksulluk, silahlı çatışma ve aile içi şiddet) kapsamında incelemiştir. Bakımverenlerin verdikleri bilgiye göre, çocuklar orta düzeyde içselleştirme ve dışsallaştırma sorunları, toplam sorunlar ve travma sonrası stres belirtileri göstermiş; ayrıca aşırı yoksulluğa, sık sık silahlı çatışma olayları ve aile içi şiddete maruz kalmışlardır. Bulgular, çatışma yaşantılarının çocuklarda duygusal ve davranışsal sorunların seviyesini öngördüğünü göstermiştir. Dahası, aile içi şiddet, yoksulluk ve silahlı çatışmaların ötesinde, çocuklardaki dışsallaştırma sorunlarının ve toplam sorunların en kuvvetli yordayıcısı olarak bulunmuştur. Bu bulgular, aile içi şiddetin çocukların psikolojik iyi oluşlarına, siyasi şiddetle eşit derece veya siyasi şiddetten daha fazla zarar verebileceğini; dolayısıyla, bu çocukların psikolojik iyi oluşlarını iyileştirmek için tasarlanacak herhangi bir müdahale programının sadece silahlı çatışma yaşantılarını değil aynı zamanda aile içi şiddet yaşantısını da hedef alması gerektiğini göstermiştir. İkinci çalışma, çocuklardaki yürütücü işlevlere (EF) ve problem davranışlara odaklanmış, yoksulluk, silahlı çatışma deneyimleri ve annenin psikolojik stresi gibi risk faktörlerinin çocuk sonuçları (child outcomes) üzerindeki etkilerini nasıl ortaya koyduklarını araştırmıştır. Bulgular, çocukların EF uygulamalarından düşük puan aldıklarını ve EF'nin problem davranışlarla (içselleştirilme ve dışsallaştırılma sorunları), silahlı çatışma yaşantıları ve annenin psikolojik stresi ile negatif ilişkili olduğunu ortaya koymuştur. Dahası, bulgular annenin psikolojik stresinin, yoksulluk ve çatışma yaşantıları ile çocukların EF becerileri ve psikolojik iyi oluşları arasındaki ilişkilere aracılık ettiğini göstermiştir. Bu sonuç, ebeveynlerin iyi oluşlarını güçlendirmeye odaklanan müdahalelerin, çocuklarda EF becerilerini ve psikolojik iyi oluşu güçlendirmek için gerekli olduğunu göstermiştir. Mevcut tezin üçüncü çalışması, ergenlerde dışsallaştırma davranışına yönelik kümülatif risk ve koruyucu faktörleri incelemiş ve psikolojik sağlamlık modellerini (telafi edici, risk-koruyucu, zorluk) bu örneklemde test etmiştir. Sonuçlar, çoklu riske maruz kalmanın, ergenlerde dışsallaştırma davranış seviyesini arttırdığını, dahası kümülatif koruyucu faktörlerin, dışsallaştırma davranış seviyesini doğrudan azaltarak kümülatif riskin olumsuz etkisini önlediğini göstermiştir. Bulgular, risk-koruyucu ve zorluk modellerini desteklemiş, koruyucu faktörlerin riske maruz kalma ve dışsallaştırma davranışı arasındaki ilişkiyi düzenlediğini, ayrıca orta seviyede risk yaşantısının daha az dışsallaştırma davranışıyla ilişkili olduğunu göstermiştir. Bu bulgular, dezavantajlı gençlerde psikolojik sağlamlığı arttırmaya yönelik geliştirilecek olası müdahale programlarının ve politikalarının oluşturulması için önemlidir. Sonuç olarak, mevcut tez çalışması, savaş bölgelerindeki çocuk gelişimi literatürüne düşük-yoğunluklu silahlı çatışma bölgesinden karşılaştırmalı bilgi sağlayarak, EF gibi yeni değişkenleri araştırarak, duygusal ve davranışsal sorunların altında yatan mekanizmaları inceleyerek ve psikolojik sağlamlık modellerini böyle bir örneklemde test ederek katkıda bulunmuştur. Ayrıca, bu çalışma, Türkiye'nin doğusundaki gençlerin psikolojik iyi oluşlarını inceleyen ilk çalışma olmuştur, bu nedenle Türkiye'deki gelişim biliminin ve uygulamasının ilerlemesine katkıda bulunmuştur. Çalışmanın bulguları, gençlerde psikolojik iyi oluşu artırmak için etkili önleme ve müdahale programlarının oluşturulmasında kullanılabilir.