Sözlü tarih yöntemiyle sosyal ve mekânsal dönüşümü okumak: Bursa kuruçeşme mahallesi örneği

Mekân, gerek fiziksel ve gerekse toplumsal açıdan insan ürünüdür. Bu nedenle insana ait toplumsal, tarihsel ve kültürel izler mekânlar aracılığıyla taşınır. İnsan-mekân etkileşiminin örnekleri üzerinden, toplumsal ritüellerin fiziksel çevreyi nasıl etkilediği ve düzenlediğini görmek mümkündür. Ancak kapitalizmin etkisiyle birbirine benzeyen kentsel mekânlar yaratılmıştır. Bu kapsamda belli bir kimliğe sahip kentsel alanların taşıdığı değerlerin ortaya çıkarılması, mekânsal ve sosyal değişim sürecinin anlaşılması, değişen gündelik yaşam pratiklerinin okunması, kentsel mekânın geleceğinin inşası için önem taşımaktadır. Küreselleşme ile göç alan kentler hızla büyümekte bunun yanında kent merkezinde bulunan eski yerleşimler ve tarihi mekânlarda fiziksel, sosyal dönüşümler yaşanmaktadır. Ancak kentsel alanlarda daha çok fiziksel değişimin üzerinde durulmaktadır. Halbuki mekân barındırdığı sosyal ve tarihsel birikimi yönüyle fiziksel sınırların ötesinde, toplumun hafızasını oluşturan bir yapıdır. Bu çalışmanın amacı, kentsel mekânın toplumsal üretim sürecindeki dönüşüm dinamiklerini anlamak; bu bağlamda, eski Yahudilik olarak bilinen Kuruçeşme Mahallesi'nin mekânsal ve sosyal değişim/dönüşüm sürecini, kırılma noktalarıyla birlikte analiz ederek mahalleye dair kapsamlı bir durum değerlendirmesi yapmaktır. Bununla birlikte, sözlü tarih görüşmeleriyle, mahallenin geçmişten bugüne uzanan çok katmanlı hikâyesi de okunmaya çalışılmıştır. Bu anlama sürecinde kentsel hafızanın referansıyla, sosyal ilişkilerin değişimi, mekânın yeniden üretim süreci ve bu süreçlerin gündelik yaşam pratiklerine olan etkisi, Yahudi toplumunun bireysel ve kollektif deneyimleri ve tanıklığı üzerinden anlaşılmaya çalışılmıştır. Çalışma alanı olarak belirlenen Kuruçeşme Mahallesi, Bursa'nın kent merkezinde konumlanmaktadır. Bursa, küreselleşme sürecinde önemli bir konuma sahip olmuş ve küreselleşmenin etkisiyle mekânsal ve sosyal dönüşümler yaşanmıştır. Bursa'da yaşanan bu dönüşümler çalışma alanı olarak belirlenen Kuruçeşme Mahallesi'nde nasıl yansıdığı araştırma sorusudur. Kuruçeşme Mahalle'sinin dönüşüm süreciyle ilgili görünümü Yahudilikten Arap Şükrü Sokağı'na şeklinde nitelendirilmektedir. Mahalle, bir zamanlar Yahudi ve Müslüman ailelerin güven içinde yaşadığı bir ortamken, günümüzde bambaşka sosyal ve mekânsal bir görünüm kazanmıştır. Ayrıca Altıparmak Caddesi'nin güneyinde, geleneksel konut dokusuyla etrafındaki yerleşme alanlarından farklılaşmaktadır. Yahudi azınlığın zaman içinde mahalleyi terketmesi, yapıların işlevsel dönüşümüne yol açarak mahallenin yeni bir görünüm kazanmasına neden olmuştur. Ayrıca mahallede bulunan işletmeler, mahallenin Arap Şükrü Sokağı olarak tescillenmesinde etkili olmuş ve kentin çok değişik bir yüzü olarak nitelendirilmiştir. Bu kapsamda Kuruçeşme Mahallesi'ne yönelik xv sosyal ve mekânsal anlamda bir durum haritasının ortaya çıkarılması önem arz etmiştir. Çalışmanın metodolojik deseni nitel araştırma olarak belirlenmiştir. Araştırmanın temel veri kaynağı Yahudi katılımcılarla gerçekleştirilen sözlü tarih görüşmeleri olmuştur. Sözlü tarih yöntemi ile kentsel alanlardaki sosyal ve mekânsal dönüşüm, bu değişime tanıklık etmiş ve etkilenmiş kişilerin perspektifi ile ortaya çıkarılabilmektedir. Bu kapsamda sözlü tarih görüşmeleriyle, pek çok veri kaynağı arasında unutulan, göze çarpmayan ve ulaşılması zor ve önemli bir unsur olan Yahudi bireylerin anlatılarıyla, mekânsal ve sosyal dönüşümün izleri okunmaya çalışılmıştır. Kuruluş yıllarından itibaren tarihsel sürece tanıklık eden; bir zamanlar sosyal yaşamın aktif bir parçasıyken, günümüzde sayıca azalan ve büyük ölçüde unutulan Yahudi cemaatinin aktardıkları çalışmanın temel veri kaynağı olmuştur. Ayrıca sözlü tarih görüşmelerinin yanında gözlem, doküman incelemesi ve destekleyici görüşmeler ile araştırma süreci katmanlı bir yapı çerçevesinde oluşturulmuştur. Araştımanın temel veri kaynağı olan sözlü tarih görüşmeleriyle 5 Yahudi katılımcı ile yarı yapılandırılmış görüşme gerçekleştirilmiştir. Elde edilen veriler içerik analiziyle, Maxqda 24 programı aracılığıyla kodlanmış ve kodlanan metinler beş tema kapsamında değerlendirilmiştir. Çalışma kapsamında oluşturulan temalar, sosyal ve kültürel etkileşim, göç ve kırılma noktaları, yeni mekânsal kurgu ve toplumsal değişimler son olarak bireysel ve kollektif bellek gibi konular etrafında şekillenmiştir. Saha gözlemeleri ve destekleyici görüşmeler kapsamında Yahudi aznılığın mahalleye yönelik güvenlik algısı, dönüşüm sürecinin daha olağan karşılanması dikkat çeken husus olmuştur Araştırma kapsamında öne çıkan en önemli tespit ise kentsel alanlarda genellikle mekânsal değişimi sosyal değişimlerin takip ettiği yönünde genel bir eğilim olmasına rağmen, Kuruçeşme Mahallesi özelinde bu sürecin tersine işlediği; yani önce sosyal bir çözülmenin yaşandığı, ardından mekânsal dönüşümün gerçekleştiğidir. Yani bir zamanlar mahallenin eski sakinleri güven içinde yaşarken özellikle 80'li yıllarda dönüşüm süreci başlamış, mahallenin sosyal yapısı değişmeye başlamıştır. Zamanla mahallede boşalan kimi evler meyhane, butik otel, kafe gibi işletmelere dönüşmüş, kimi yapılar ise metruk hale gelmiştir. Kuruçeşme Mahallesi özelinde ortaya konan bu dönüşüm hikayesi, Bursa kentinin yaşadığı dönüşümün mikro ölçekte bir yansıması olarak okunmaya çalışılmıştır.