Geç Osmanlı İmparatorluğu ve Erken Türkiye Cumhuriyeti dönemlerinde sağlık mekânları ve hastaneler

Bu tez, Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti'ni on dokuzuncu yüzyıl sonu ve yirminci yüzyıl başlarında sağlık mimarisi merceğinden incelemektedir. Dönemin sosyal, siyasal, kültürel güçleri ile mimarlar başta olmak üzere, İstanbul ve Ankara'daki hastane ve sağlık kurumlarıyla ilgili kararları veren bireyleri araştırmaktadır. Bu tez dört vaka çalışması sunmaktadır: İstanbul'daki İngiliz Denizciler Hastanesi, İstanbul'daki Amerikan Hastanesi, Ankara'daki Hıfzıssıhha Enstitüsü kompleksi ve İstanbul'daki Amiral Bristol Hemşirelik Okulu Hemşireler Evi. Bu tezin amacı, mimarlık tarihi açısından bu projeleri şekillendiren birçok farklı sosyal, kültürel, politik ve ekonomik etkeni araştırmaktır. Bu tezde incelenen kişilerin arasında İngiltere, Avusturya, Amerika Birleşik Devletleri ve Türkiye'den mimarların yanı sıra, sağlık kurumlarının kuruluş ve gelişimini etkileyen farklı bâniler, doktorlar, hemşireler, inanç liderleri, diplomatlar ve siyasi aktörler de yer almaktadır. Bu tezde incelenen sağlık mimarisi örneklerinden sorumlu kişiler, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde (1839-1922) ve Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk dönemlerinde (1923-1950) kozmopolit bir ortamda çalışmışlardır. Bu dört proje için yapılan üslupsal ve tipolojik seçimler, bu dönüştürücü çağın mimari çıktısını çevreleyen karmaşık dinamikleri yansıtmakta ve bunlardan sorumlu bireylerin entelektüel ve fiziksel hareketliliğinin yanı sıra modernizm gibi farklı mimari hareketlerin etkisini de vurgulamaktadır. Bu tez, dört sağlık mimarisi örneğinin detaylı biçimsel ve tipolojik analizine ek olarak, dönemin sağlık kurumlarında meydana gelen dönüşümleri, işlevlerini ve bunları finanse eden, inşa eden ve kullananlar için ne anlama geldiğini açıklamaktadır. Bu tezde, bazıları burada ilk kez sunulan yazışmalar, süreli yayınlar, günlükler, parlamento kayıtları, diplomatik yazışmalar ve mimari planlar dâhil olmak üzere Türkiye, ABD ve İngiltere'deki arşivlerden çok sayıda birincil kaynak kullanılmıştır. Bu binalarda yaşayan ve çalışan sağlık çalışanlarının sözlü tarihlerine de danışılarak bu binaların sonraki yaşamları hakkında tamamlayıcı bilgi edinilmiştir. Son olarak, bu tez ve burada sunulan mimari projeler, bu dönemde sağlık mimarisini şekillendiren karar alma süreçlerinde ve güç dinamiklerinde Osmanlı iradesini göz ardı etme eğiliminde olan sömürgecilik sonrası teorinin daha ayrıntılı ve eleştirel bir şekilde yeniden değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır.