An idiosyncratic Ottoman alim encounters European science, enlightenment and modern warfare: Şanizade Mehmed Ataullah Efendi (d. 1826) and his Vesâyânâme-i Seferiyye ve Müfredât-ı Külliyye Fî Sevâhili'l-Bahriyye

Şanizade Ataullah Efendi (v. 1826) içinden geldiği fakih aile geleneği ve temel eğitim bakımından klasik bir Osmanlı alimiydi. Ancak, onu devrinin ilmiye ricalinden ayıran birçok önemli unsur bulunmakta ve bunların en barizi, kendisinin çağının ilerisinde bir öngörülülükle yöneldiği Avrupa bilgisini eşsiz Avrupa lisanları hakimiyeti ile takib edip, Osmanlı seçkinlerine aktarma gayretiydi. Bu hususiyetine binaen Şanizade, Osmanlı ve Türk tarihyazımında öncelikle modern-Avrupai Türk tıbbının öncüsü olarak değerlendirilmiştir. Tabipliğinin ardından, muhtelif dertlerle boğuşarak genç tamamladığı ömrünün sonlarında II. Mahmud'ın tevdi ettiği vakanüvislik vazifesiyle meydana getirdiği Tarih-i Şanizade, şekil ve üslub yönünden vakanüvis geleneğinin bir devamı olmakla, Şanizade'nin renkli zihni dünyasını aksettiren yeni siyasi, ictimai yorumlar ve Avrupa ile Osmanlı hakkındaki mütalaaları sayesinde tarih çalışmalarında öne çıkmıştır. Biz ise bu tezde Şanizade'nin daha önce çalışılmamış olan askeriye-mühendislik ve bunların yardımcı disiplinleri olan coğrafya ve matematik hakkında verdiği eserleri, müellifin iki yazma eserini merkeze alarak irdeleyeceğiz. Şanizade'nin kariyerinin erken yıllarına ait bu eserler, müellifin ilmi tahsilinden sonra Halıcıoğlu Mühendishanesi ve Süleymaniye Medresesi'nde ders aldığı yıllarda, Sultan III. Selim ve Nizam-ı Cedid erkanının Avrupa teknolojisini aktarmayı ve merkeziyetçi siyasi müesseselerle, askeri-sosyal disiplini Osmanlı'da da tatbik etmeyi hedefledikleri reform programının mahsülüdür. Çalışmamızda Şanizade'nin, ilki tenkitli ve şerhli neşrini sunduğumuz, aslen Prusya Kralı II. Frederik'in askeri sevk ve idare, yani taktik ve lojistiğe dair generallerine yazmış olduğu didaktik bir eser olan General-Principia vom Kriege'nin Türkçe tercümesi Vesayaname-i Seferiyye ve ikincisi, büyük ölçüde İngiliz deniz subayı ve coğrafyacı John Hamilton Moore'un The New Practical Navigator adlı eserinin tercümesinden ibaret olan Müfredat-ı Külliyye fi Sevahili'l-Bahriyye adlı coğrafya, astronomi ve denizcilik konulu eserleriyle, sıradışı bir Tanzimat öncesi aliminin modern Avrupa tekniği-bilimi, askeriyesi ve siyasetini nasıl anladığını göstereceğiz. Anahtar Kelimeler: Askeri Reform, Nizam-ı Cedid, Osmanlı Coğrafyacılığı, Şanizade, Tarihyazımı, II. Frederik