Sünen-i Tirmizî'nin kaynakları -Tespit ve değerlendirme-

Tirmizî en sahih altı hadis kitabından biri olan es-Sünen adlı eserin müellifidir. Tabi olarak Tirmizî'nin es-Süneni'nin kıymetinin nereden kaynaklandığı önem arz etmektedir. Bu tezde es-Sünen'in değerinin tespitine yönelik üç bakış açısı sunuldu. İlk olarak, Tirmizî'nin hayatı, ilmî şahsiyeti, es-Sünen adlı eserini önemli kılan içerik ve metodu ile bu eserde istifade ettiği çeşitli branşlardaki kaynakları hakkında bilgi verildi. İkinci olarak, Tirmizî'nin hocalarının ve es-Sünen'deki hadis senedlerinde yer alan diğer râvilerin güvenilirlik derecelerine bakıldı. İlgili kaynaklarının büyük çoğunluğunun güvenilir ve makbul birer râvi olduğu gözlendi. Her bir tabakada güvenilir kaynaklarının bazılarından yüzlerce hadis naklettiği, genelde birer hadis naklettiği makbul olmayan kaynakları içinde 10'un üzerinde rivayetini verdiği kişi sayısının, tüm tabakalardakilerin toplamında sekiz olduğu görüldü. Üçüncü olarak, Tirmizî'nin hadisleri naklederken sened ve metinleri ne derece aslına uygun şekilde aktardığı ele alındı. Bunu tespitte hocalarından ve hocalarının üst tabakalarında yer alan râvilerden olan kaynaklarından eserleri günümüze ulaşanlara bakıldı. Tirmizî'nin; bu kaynaklarından naklettiği hadislerin, ilgili kaynağının günümüze ulaşan eser(ler)inde olup olmadığı ve kaynağının eserinde var ise ilgili rivayetin es-Sünen'de sened ve metin açısından kaynağının eserindekiyle ne kadar benzerlik taşıdığı tespit edilmeye çalışıldı. Sonuç olarak Tirmizî'nin; hocalarının ve hocalarının üst tabakalarındaki eser sahiplerinin eserlerinde zikredilen rivayetleri sened ve metin açısından büyük oranda aslına uygun şekilde naklettiği müşahede edildi. Ancak hocalarından itibaren daha uzaktaki kaynaklarına doğru gidildikçe metinlerindeki lafız benzerliğinin azaldığı fark edildi. Ayrıca aynı senedle gelen bu rivayetlerde metnin lafızlarındaki farklılaşma artsa bile mananın hep korunduğu anlaşıldı.