Tanmiya'dan Tezkiye'ye: Kalkınmanın islami ahlaki eleştirisi

Bir kavram ve uygulama olarak kalkınma, 20. yüzyılın ikinci yarısındaki başlangıcından bu yana, kapitalizme ve onun batılı emperyalist makinesine gömülü olduğu gerekçesiyle yaygın bir şekilde sorgulanmıştır. Kalkınmanın reforme edilmesi ya da daha sürdürülebilir ve sosyal açıdan sorumlu hale getirilmesine yönelik taleplerin ters teptiği kanıtlanmıştır; zira kalkınma, özünde sürdürülebilirlik ve sosyal adalet fikriyle uyuşmayan doğrusal ve sınırsız büyüme doktriniyle yoğrulmuştur. Bu araştırma, klasik çağdan ikinci dünya savaşı sonrasına kadar Batı entelektüel düşüncesinin kökenlerine inerek, öncelikle kalkınmanın modern seküler bir sosyal değişim teorisi olduğunu savunmaktadır. Kalkınmanın vaatlerini yerine getirmedeki başarısızlığı, mantık açısından bağımsız ve dogma açısından farklı alternatif sosyal değişim teorilerini gerekli kılmaktadır. Başka bir deyişle, kalkınmaya bütüncül ve etkili bir alternatif sunmak, en başta onu doğuran değer temelini, yani ekonomiyi ve sosyal değişimi kişisel çıkarı maksimize etme ilkesine dayandıran Batılı dünya görüşünü tersine çevirmeyi gerektirmektedir. İnsanlık durumunun merkezi bir alanı olarak etiğin bu yokluğu, bu araştırmanın temel sorunsalını oluşturmaktadır. Sosyal bilimlerde farklı bir eleştiri soyağacının önemini vurgulayan bu araştırmanın ikinci bölümü, Faslı ünlü filozof Taha Abdurrahman'ın teorik görüşlerini ve küresel insani yardım çalışmalarının önde gelen isimlerinden Hany el-Banna'nın pratik deneyimlerini analiz ederek kalkınmanın ahlaki bir eleştirisini sunmak suretiyle İslami dünya görüşünün bu boşluğu nasıl doldurabileceğini göstermeye çalışmaktadır. Bunu takip eden temel argüman, kalkınma teorisinin verimsizliğinin ancak ekonominin marjlara itilmesi ve insani çabanın merkezi alanına, yani tezkiye süreci yoluyla manevi ve ahlaki sermayenin geliştirilmesine tabi kılınması halinde giderilebileceğidir.