Tanzimat Döneminde muhalefet kültürü: Ziya Paşa örneği

Osmanlı siyasi tarihi bağlamında bir muhalefet kültürünün var olup olmadığı sorusu henüz doyurucu bir cevaba ulaşmamış bir soru olarak durmaktadır. Bu sorunun öncülüğünde başlatılan bu araştırmanın odak noktası olarak Tanzimat Dönemi'nde ortaya çıkan Yeni Osmanlılar hareketinin önemli üyelerinden Ziya Paşa seçilmiş bulunmaktadır. Ancak çalışmanın amacı muhalefet kültürünü tarihsel bağlama oturtmak ve ancak ondan sonra değerlendirmek olduğundan öncelikle Osmanlı siyasi düşüncesi ve onun geleneksel meşruiyet kaynaklarının teorik kökenlerine inilmesi tercih edilmiştir. Birinci bölümün ana konusunu teşkil eden ve daha çok teorik olarak mahiyeti tanımlanmaya çalışılan bu siyasi düşünce karşısında muhalefetin kendisine nasıl yer bulduğu ya da bulup bulamadığı, tezin ikinci bölümünde tarihsel örnekler üzerinden işlenmiş ve ortaya konmuştur. Tezin üçüncü bölümünde ise çalışmanın ana konusu Ziya Paşa üzerine odaklanılmıştır. Yeni Osmanlılar hareketini tüm üyeleriyle bir bütün olarak ele almak doğası gereği bu çalışmanın sınırlarını aşacağından, burada Ziya Paşa örneği seçilmiştir. Bilindiği gibi XIX. yüzyıl Osmanlı Devleti'nin birçok açıdan yenileşme ve reform sürecine girdiği bir dönemdir. Yüzyılın başlarında daha çok idari, bürokratik, ekonomik ve askerî alanlarda yaşanan bu dönüşüme yüzyılın ikinci yarısından itibaren siyasi veçhe de eklenmiştir. Siyaset sahasında görülen yenileşmenin ilk sağlayıcısı basın yayın organları olan gazetelerin kullanılmaya başlanmasıdır. Bu dönemde Babıali'deki Osmanlı hükümeti giderek sesleri daha gür çıkmaya başlayan Osmanlı münevverlerine karşı bir şekilde tavır almak ve muhalefetlerine karşı kendini savunmak zorunda kalmıştır. İşte hükümetin aldığı bu tavrı tepkiyle karşılayan Ziya Paşa ve Yeni Osmanlılar da muhalif söylemlerini artırarak devam ettirmeyi tercih etmişlerdir. Bu muhalefet tarzının tarihsel seyrini ele aldığımız bu çalışmada Ziya Paşa'nın kendi gazete yazılarından yola çıkılarak onun fikirleri incelenmiş, dönemin hükümetine ve başta Âli Paşa'ya hangi gerekçelerle muhalefet ettiği ortaya konmuştur. Ziya Paşa'nın Hürriyet Gazetesi'nde yazdığı siyasi makalelerin yanı sıra, yine Avrupa'dayken kaleme aldığı iki siyasi içerikli eseri de değerlendirmeye alınmıştır.