Tanzimat'tan Cumhuriyet'e eşitlik ilkesinin kavramsal analizi

Bu çalışma, Osmanlı toplum düzeninin kapitalist toplum biçimine dönüşüm sürecini ekonomik, politik (cebrî) ve ideolojik (normatif) iktidar türlerinin toplumsal bölüşümündeki eşit(siz)likler ve bu eşit(siz)liklerde kapitalistleşmeye bağlı olarak yaşanan değişimler üzerinden ele almıştır. Eşit(siz)lik, temelde toplumsal iktidarın bölüşümünden elde edilen payların ölçümüne yönelik bir kavramdır. Bu sebeple, (kapitalist dünya-ekonominin kaçınılmaz olarak etki alanına gireceğini kabul eden) bir dünya-imparatorluğun despotik toplum biçimine dayanan çekirdeğinin, kapitalist toplum biçimini tesis etmek adına hayata geçirdiği politikaların karşılaştırmalı bir analizini olanaklı hâle getirir. Kapitalist bir toplumun tesisi ve sürdürülebilirliği, ideolojik ve politik eşitliğin desteklenip ekonomik eşitliğin reddedilmesine bağlıdır. Başka bir deyişle, ideolojik ve politik iktidar türlerinin toplumsal bölüşümünden toplumun üyelerine düşen payların görece eşitliğini gerektiren kapitalizm, ekonomik iktidarın toplumsal bölüşümü bakımından ise tam aksine eşitsizliğin sürdürülmesine ihtiyaç duyar. Bu bakımdan dönüşümünü tamamlayarak ileri kapitalist toplum modeline başarılı bir biçimde adapte olmuş bir toplumun "modern ulus-devlet" terimi yerine, toplumsal iktidar türlerinin kapitalist bir toplumda aldığı biçimlenmeleri ve bu biçimlenmelerin her birinin eşit(siz)likle olan ilişkisini açığa çıkaracak biçimde adlandırılması gerektiği söylenebilir. Bahsi geçen toplum biçiminin eşit(siz)lik ile olan ilişkisini en sarih biçimde yansıtan adlandırma ise "sermaye-ulus-devlet"tir. Osmanlı İmparatorluğu'nun toplumsal dönüşümü bakımından Tanzimat dönemi, despotik toplum biçimine ve bu biçime içkin yerleşik normatif örüntülere alternatif ideolojik ve politik anlamda görece eşitlikçi bir izlencenin merkezî yönetimce uygulamaya geçirilmeye başlandığı dönem olması bakımından sermaye-ulus-devlete dönüşme sürecinde önemli bir dönüm noktasına tekabül eder. Bu minvalden hareketle imparatorluktaki eşitlikçi reform hamlelerinin, Tanzimat Fermanı'nın ilanından önceki ve sonraki dönem olmak üzere genel olarak iki evreye ayrılarak ele alınması mümkündür. Kapitalist toplum biçimine içkin ideolojik ve politik eşitlik ilkelerinin toplum biçimi üzerindeki dönüştürücü etkisini Osmanlı örneği üzerinden incelemeye yoğunlaşması bakımından bu çalışma, söz konusu dönemlerden ilkini Osmanlı toplumunun kapitalizm öncesi içinden geçtiği toplumsal iktidar bölüşümleri ve üretim ilişkileri ekseninde bir değerlendirmeye tabi tutmakla yetinip, Tanzimat'tan İkinci Meşrutiyet'e uzanan ve imparatorluğun son yüzyılına tekabül eden süreçteki eşitlikçi gelişmeleri ve bu gelişmelere karşı yükselen tepkileri daha yakından incelemeye yoğunlaşmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'ndaki eşitlikçi dönüşümlerin, genellikle dış baskılar sonucu gerçekleştirildiği ve tepeden inmeci bir yaklaşımın sonucu olduğuna dair geleneksel kabulü de sorgulayan bu çalışmada, her ne kadar zaman zaman dış baskıların da tetikleyici bir etmen olarak rol oynadığı yadsınamaz olsa da, söz konusu dönüşümleri talep eden toplumsal bir tabanın bulunmadığı iddiasının gerçekle örtüşmediği, tarihsel veriler ışığında aydınlatılmaya çalışılmıştır. Özellikle 18. yüzyılda kapitalist ekonomik ilişkilerin toplumsal alanı giderek ele geçirmesine koşut olarak biçimlenen yeni yönetici sınıf, liberalizmin idealize ettiği normatif ve politik eşitliğin, yani seküler bir hukuk düzeninin üstünlüğünü esas alan demokratik bir rejim çerçevesindeki yurttaşlık statüsünün ve fırsat eşitliği üzerine inşa edilen liberal ekonomik modelin devlet tarafından benimsenmesi yönünde baskı uygulamıştır. Fakat Osmanlı örneğinde karşılaşılan bu baskı, ekonomik düzeyde merkantilizmin, politik düzeyde mutlakiyetçiliğin ve ideolojik düzeyde ulusçuluğun içselleştirilmemiş olması sebebiyle sosyoekonomik yapının yeterince güçlendirilmediği bir safhada liberalleşmeye başlayan bir toplumun, yalnızca politik ve ideolojik eşitlik ilkelerine dayanan bir reform sürecinden geçerek sermaye-ulus-devletleşmesini tamamlayamayacağını göstermiştir.