Tanzimat'tan cumhuriyet'e mûsikî ve yasaklar

Orta Asya'dan başlayarak Türk kültürü içerisinde gelişimini sürdüren Türk mûsikîsi nesilden nesile aktarılarak Osmanlı Devleti'ne kadar gelmiştir. Bu birikim Osmanlı Devleti'nde de zenginleşerek devam etmiş, fakat tarihsel süreç içerisinde farklı kültürler ile meydana gelen etkileşim neticesinde kültür ve sanat gibi bazı unsurlarda değişim ve dönüşüm yaşanmıştır. Yaşanan bu değişimin etkisinde kalan unsurlardan birisi de mûsikîdir. Klasik dönem olarak isimlendirilen Osmanlı'nın 1600'lü yıllarından sonra Dünya'da meydana gelen siyasi gelişmeler neticesinde Osmanlı toplumunda da bir dönüşüm süreci başlamıştır. Bu dönüşüm sürecine kavramsal olarak Batılılaşma adı verilmiştir. 1600'lü yıllardan sonra kendisini yoğun bir şekilde gösteren mûsikî alanındaki değişim zamanla farklı yönlere kaymaya başlamış ve meydana gelen siyasal gelişmelerinde etkisi ile bazı yaptırımların ortaya çıkmasına neden olmuştur. Duraklama, Lale Devri, Fransız İhtilali, Sanayileşme, Tanzîmât, Meşrutiyet, Cumhuriyet gibi dönemler her alan gibi mûsikîyi de bir değişim sürecine sokmuştur. Dünya'da ve Osmanlı topraklarında yaşanan siyasal gelişmeler neticesinde Cumhuriyet dönemi aydın kesiminin de yetiştiği Tanzimat ve Meşrutiyet dönemleri yeni bir mûsikî türünü topluma kabul ettirmeye başlamıştır. Osmanlı Devleti'nin duraklama, gerileme ve yıkılma dönemlerinde sanat alanında meydana gelen (bazen zorunlu) değişiklikler Osmanlı Devletinden kalan topraklar üzerine kurulacak olan Türkiye Cumhuriyeti'nin mûsikî kültürünün altyapısını oluşturacaktır. Yasaklanan kültürel ve sanatsal mirasın yerine konulacak olanın Batı ile sentez yapılmış yerli/ milli bir nitelik taşıması için çaba sarf edilecektir. Bu çabayı sarf edenlerin başarılı olup olmadıkları aydın kesim tarafından hala tartışılmaktadır. Sokullu Mehmet Paşanın ölümü ile başlayan Duraklama döneminden Erken Cumhuriyet Dönemi olarak isimlendirdiğimiz dönemin siyasal gücü Tek Parti iktidarının sonra erdiği 1950 yılına kadar yaşanan süreçte çeşitli sebeplerle mûsikî alanında yasaklar uygulanmıştır. 344 yıllık bu sürecin son 27 yılı olan 1923-1950 yılları arasında ki inkılaplar neticesinde ortaya çıkan yasak uygulamaları 317 yıllık kültürel, siyasal, sosyolojik birikimin sonucudur. Uygulanan bu yasakların etkisi ile toplumda bazı tepkiler meydana gelmiştir. Mûsikî yasakları neticesinde Mısır radyolarındaki mûsikîye yönelen Türk toplumu, devletin uygulamaya çalıştığı sentez fikrini farklı şekilde uygulamaya koyarak arabesk adını verdiğimiz bir mûsikî türünün ortaya çıkmasına neden olmuştur. Ortaya çıkan mûsikî türü Batı ile Doğu mûsikî kültürü arasında kalmış bir nitelik arz etmektedir. Çalışmamızda, Tanzîmât dönemi ve sonrasında ortaya çıkan mûsikî yasaklarının temellerinin atıldığı III. Osman döneminden başlayarak Tek Parti iktidarının sona erdiği 1950 yılına kadar Türk mûsikîsinin geçirdiği aşamalar, toplumsal düzen içerisinde ki gelişmeler neticesinde Türkiye Cumhuriyeti topraklarında ortaya çıkan mûsikîsi alanındaki yasaklar ve yasakların kaldırılmasına kadar oluşan toplumsal ve kültürel altyapı incelenecektir. Ayrıca Siyasal gelişmeler dışında Türk mûsikî enstrümanlarına getirilen yasaklar, dini kriterlerin yasaklara etkisi gibi çeşitli nedenlerle Osmanlı İmparatorluğu ve Cumhuriyet döneminde Türk mûsikîsi ile ilgili yasaklarda incelenecektir.