Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Türkiye'de Darwin algısı (1859-1938)

Charles Darwin, canlı türlerin nasıl ortaya çıktığını açıkladığı evrim kuramını yayınlamasından itibaren düşünce tarihinde büyük bir devrminin de fitilini ateşlemiş oldu. İnsanın diğer canlı türlerden ayrı yaratılmadığının anlaşılması tüm dünyada yalnız biyolojide değil ekonomiden siyasete, sanattan felsefeye kadar hemen her alanda ciddi etikler bırakmıştı. Bu çalışma, Darwin ve onun evrim kuramının geç Osmanlı döneminden erken Cumhuriyet'e kadar Türkiye'de nasıl algılandığını incelemektedir. Bu çalışma Darwin'in "Türlerin Kökeni" adlı eserinin yayınlandığı 1859 ile Atatürk'ün vefat ettiği 1938 yılları arasını kapsamaktadır. Modern biyolojinin doğuşu anlamına da gelen evrimin doğru algılanabilmesi açısından ortamın uygunluğunu tartışabilmek için Osmanlı ve Cumhuriyet Türkiye'sinde eğitim ve bilim alanındaki modernleşme çabaları ele alınmıştır. Bu hususta eğitim kurumlarının ayrıntılı analizinin yanında, hem kitlelere modern biyolojinin anlatılmasında hem de bir araştırma merkezi özelliği taşıması bakımından kritik öneme sahip doğa tarihi müzelerinin durumu da değerlendirilmiştir. Darwin'in Türkiye'de nasıl algılandığını anlayabilmek için Darwin'e atıf yapan Osmanlı ve Cumhuriyet aydınlarının yazdığı kitaplar ve süreli yayınlarda çıkan makaleleri çalışmanın ana kaynaklarını oluşturmaktadır. Algının ölçümesinde dolaylı kaynaklık teşkil etmesi bakımından da salnameler, nizamnameler, talimatnameler, eğitim raporları, ders kitapları ve arşiv belgeleri incelenmiştir. Osmanlı ve Cumhuriyet aydınları Darwin'e yaklaşımlarına göre taraftarlar, karşıtlar ve tarafsızlar olarak üç grupta toplanmıştır. Bu yaklaşımlarda Darwin algısı değerlendirilirken Darwin'in evrim kuramına dair bilgi kaynakları, yabancı kaynaklar ise söz konusu yabancı dile olan hakimiyetleri, kuramı ne kadar doğru anladıkları, taraftar ya da karşıt olma sebepleri göz önünde bulundurulmuştur. Genel itibariyle Türkiye'de Darwin algısı ise Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine ayrılmıştır. Önce her iki dönem kendi içerisinde, kendine has koşulları altında Darwin'in nasıl algılandığı anlatılmış, ardından Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinin Darwin ve onun evrim kuramı ile olan ilişkisi karşılaştırmalı olarak incelenmiştir.