Tarihi kent merkezlerinin sürdürülebilir gelişimi için promethee tabanlı çok kriterli karar destek sistemleri: Aksaray kaleiçi yerleşimi örneği

Kentler, insanoğlunun yaşam biçimi, toplumsal ve kültürel yapılarının gelişimiyle birlikte değişen dinamik yerleşim merkezleridir. İlk yerleşimlerinden günümüze kadar kentler, doğal, ekonomik ve sosyal faktörlerin etkisiyle şekillenip dönüşürken, fiziksel ve kültürel kimlikleriyle geçmiş mirası günümüze taşımışlardır. Taşıdıkları tarihi ve kültürel mirasın özgün niteliğinin korunması, yenilenmesi ve planlanması sosyal, çevresel ve bilimsel yönden çok boyutlu sürdürülebilir yaklaşımla ele alınmalıdır. Tarihi kent merkezlerinde koruma ve planlama çalışmaları yapılırken, kentsel mirası koruyacak, tarihi dokuda bozulmayı önleyecek ve modern şehir gereksinimlerini karşılayacak kentsel ölçekte karar verme kriterlerine ihtiyaç vardır. Günümüzde karar verme aşamasında geleneksel ve iç güdüsel yöntemler yerine, problemlerin çözümü, alternatifin değerlendirilmesi ve sıralanmasında çok disiplinli yöntemler kullanılmaktadır. Literatürde, çoklu alternatifler arasından karar vermede yardımcı olmak, kriterlerin çözümlenmesi ve grafiksel modelleme çeşitleri üzerine onlarca Karar Destek Sistemleri geliştirilmiştir. Tez çalışmasında karar destek sistemlerinden AHP tabanlı PROMETHEE yöntemi kullanılmıştır. Tarihi ve kültürel miras değerindeki önemli eserleri barındıran Aksaray Kent merkezinde günümüzde kalıntıları kalmayan ancak arşiv belgeleri ve eski fotoğraflarla varlığı ispatlanan kale surları, kent merkezinin odağında yer almaktadır. Aksaray Kaleiçi bölgesi eğitim, idari, ticari ve dini yapılarının bulunduğu aktif ve yaşayan tarihi merkez niteliğini korumaktadır. Alan, içindeki yapı ve tescil nitelikleri, fonksiyonları göz önünde bulundurularak altı bölgeye ayrılmış, her bir bölgedeki tarihi yapılar ve sokak dokusundaki değişim ve dönüşümler arşiv belgeleri, fotoğraflar ve imar planları üzerinde ele alınmıştır. Söz konusu tarihi alanda yapılacak çalışmanın bilimsel altyapısını oluşturmak ve karar vermede yardımcı olmak için literatürdeki değerlendirme kriterleri beş başlık altında sınıflandırılmıştır. Çalışma alanında bilimsel tabanlı bir yaklaşımla karar vermek amacıyla farklı alanlarda bilgi ve donanıma sahip belirlenen on uzmanla yapılan görüşmeler ve anket çalışmasıyla karar matrisi ve kriterlerin ağırlığı belirlenmiştir. PROMETHEE yazılımı yardımıyla ise uzmanların değerlendirmelerinde Kaleiçi'ndeki altı bölgenin pozitif ve negatif net üstünlük sıralaması elde edilmiştir. 'Kentsel Özgünlük' değeri en önemli kriter olarak öne çıkmış, değerlendirme sürecinde 'Kentsel Özgünlük' kavramı üzerinde durulmuştur. Bu kapsamda kültürel miras değerlerine sahip tek yapı veya tarihi çevrenin özgün değerlerinin korunmasını sağlayacak sistematik ve çok boyutlu bir karar verme yöntemi tezde kurgulanmış ve Aksaray kenti özelinde uygulanmıştır. Anahtar Kelimeler: Aksaray Kent Merkezi, Karar Destek Sistemleri, Mimaride Sürdürülebilir Yenileme, Tarihi Çevrede Koruma, Yeniden Canlandırma.