Tarihi yapılarda koruma ve yeniden işlevlendirme: Bursa Eski İpek Han

Tarihi yapılar; çağın değişimine bağlı olarak sosyal, kültürel, ekonomik ve teknolojik nedenler doğrultusunda işlevsel özelliklerini kaybedebilmektedir. İşlevsel olarak çalışmayan, fakat fiziksel anlamda varlığını koruyabilmiş yapılar kullanıma terk edildiğinde, bilinçsiz toplumların ve çevresel koşulların etkisiyle eskiyip tahrip olmakta ve hatta tamamen yok edilmektedir. Kültürel miras niteliğindeki, toplumların geçmişine dair izler taşıyan yapıların yok edilmesi, kentlerde ve toplumlarda kimlik sorununu beraberinde getirmektedir. İşlev kaybına uğramış önemli tarihi yapıların gelecek kuşaklara aktarılarak kültürel sürekliliğin sağlanması amacıyla, bu yapılara yeni bir işlev yüklenmeli ya da eski işlevinin mevcut duruma uyum sağlaması koşuluyla yeniden kullanımı sağlanmalıdır. Tarihi belge niteliğindeki yapılar, koruma bağlamında yeniden işlevlendirilirken yapının orijinal kimliğinin bozulmaması önemli bir husustur. Bu nedenle yapının özgün işlevi, plan şeması, hacimsel-mekansal kurgusu, strüktürel sistemi gibi faktörlere dikkat edilerek yeni bir işlev yüklenmelidir. Ancak dönemin ilerleyen teknolojisi ve yapıya verilen yeni işlev kurgusu ile doğan ihtiyaçların giderilmesi gerekmekte ve yapı üzerinde yapılacak müdahaleler, belirli kurallar çerçevesinde olmalıdır. Tarih boyunca ticari anlamda önemli bir konuma sahip olan Bursa kenti, içerisinde korunmaya değer birçok tarihi yapı barındır. Bu yapılardan bir tanesi olan Osmanlı Dönemi eserlerinden Eski İpek Han, yapıldığı dönemden günümüze kadar varlığını koruyabilmiş önemli bir yapıdır. Han, günümüze kadar varlığını sürdürmüş olmasına rağmen; fiziksel ve fonksiyonel anlamda eskimiş, hatalı kullanımlardan kaynaklı olarak kültürel değerini kaybetmeye yüz tutmuş ve gerektiği değeri görememektedir. Tarihi, sosyokültürel ve ekonomik önemi yüksek bu yapının, kendisiyle birlikte taşıdığı değerlerin yok olup gitmemesi adına koruma bağlamında iyileştirme, yeniden işlevlendirme yöntemleriyle yeniden kullanıma açılarak tarihi önemi vurgulanmalı ve kimlik kaybının önüne geçilmelidir. Altı bölümden oluşan bu tez çalışmasının ilk bölümünde; giriş olarak amaç, önem, materyal, yöntem belirtilerek kaynak araştırması ve problem tespiti yapılmıştır. İkinci bölümde; koruma ve yeniden işlevlendirme kavramları kapsamında koruma teknikleri, yeniden işlevlendirmeyi gerektiren durumlar, yeni işlev seçimindeki kriterler ve işlevlendirme sırasında yapılabilecek müdahaleler açıklamalı bir şekilde ortaya koyulmuştur. Üçüncü bölümde; tezin kapsamını oluşturan, tarih boyunca ticari anlamda önemli bir merkez haline gelmiş Bursa kenti ve kentin ilk yapılaşmaya başladığı çoğu geleneksel ticari yapıları içinde barındıran "Hanlar Bölgesi" hakkında genel, tarihi, ekonomik, sosyolojik bilgiler verilmiştir. Osmanlı ticaret yapılarına değinilerek, Bursa Hanlar Bölgesi sınırları içerisinde yer alan geleneksel ticari yapılar incelenmiştir. Bölgenin odak noktaları, erişilebilirlik gibi analizleri yapılmıştır. Dördüncü bölümde; Bursa'nın Hanlar Bölgesi'nde yer alan "Eski İpek Han" yapısı ele alınmıştır. Yapıya dair tarihçe, konum, mimari bilgiler araştırılarak yerinde incelemeler ve çevresel analizler ile yapıdaki tarihi kimliğe zarar veren ögeler tespit edilmiştir. Yapının; mekansal analizlerini yapmak ve sosyal yapı ile ilişkisini incelemek için bilimsel bir yöntem olan mekânsal dizim analiz yöntemi kullanılmıştır. Son olarak kullanıcıların yorumlarını ve düşüncelerini öğrenmek adına anket yöntemine başvurularak yerinde çalışma yapılmıştır. Beşinci bölümde; hem ticaret hem konaklama birimlerini barındıran han yapılarından bir tanesi olan "Bursa Eski İpek Han" örneği üzerinden koruma ve yeniden işlevlendirme kapsamında tarihi yapıların yaşatılarak gelecek kuşaklara aktarılması gerekliliği vurgulanmıştır. Eski İpek Han'ın yeniden işlevlendirilme kapsamında otel işlevinin uygun olabileceği düşünülmüş ve bu bağlamda bir öneri sunulması adına öncelikli olarak otel konusu irdelenerek otel türleri, otellerde olması gereken birimler, tarihi yapılarda konaklama gibi konular incelenmiştir. Tarihi yapıların otel olarak işlevlendirilmesi konusu kapsamında uygulanmış olan iki örnek üzerinde incelemeler yapılmıştır. Bölüm sonunda toplanan bütün veriler doğrultusunda Eski İpek Han'ın yeniden işlevlendirilerek kültürel, sosyal, ekonomik anlamda sürdürülebilirliği sağlanması amaçlanmış ve yapının eski işlevine, planlarına, strüktürel yapısına uygunluğu göz önünde bulundurularak otel işlevi kapsamında tasarım önerileri sunulmuştur.