Târîhu Dımaşk özelinde hicrî üçüncü asra ait hadis kaynakları

Hadis literatürüne baktığımızda, İslam tarihinin ilk asırlarında kaleme alınan eserlerin birçoğunun farklı sebeplerden dolayı günümüze kadar ulaşma imkânı bulamamış olduğunu görmekteyiz. Kaynaklardan sadece ismini öğrenebildiğimiz bu eserlerin nüshaları günümüze kadar ulaşmamış olup, yeniden inşâ edilmeyi beklemektedir. Senedli eserler üzerinde araştırmalar yapılarak bu eserlerin tamamını veya bir kısmını tespit etme imkânımız vardır. Hadislerin nakli veya aktarılması erken dönemlerden itibaren belli metotlar çerçevesinde uygulanmıştır. Günümüzde bu özel metotların ilim adına bir şans olduğunu söyleyebiliriz. Bu bakımdan değerlendirecek olursak, isnâd sisteminin sadece sahih hadisleri belirlemek için uygulanan bir sistem olmadığını, günümüze kadar ulaşmayan eserleri de kendisinde saklayan bir depo niteliğinde bir kaynak olduğunu da söyleyebiliriz. Her ne kadar zaman zaman günümüzde isnâd sisteminin yetersiz ya da gereksiz olduğu veya sadece Ehl i Hadis'in bir metodu olduğu, metinlere daha çok yönelmemiz gerektiği ifade edilse de isnâd, isnâda dayalı ilimler ve uygulamalar kıymetini hala korumaktadır. Yazılı kaynaklara dayanan hicrî ikinci asır ve sonrasında telif edilen hadis eserlerinden günümüze ulaşanlar, isimlerini bile bilmediğimiz birçok kaynağı kullanmaları bakımından önem arzetmektedirler. Buna en somut örnek olarak hicrî altıncı asır âlimlerinden birisi olup, eserine aldığı tüm rivâyetleri isnâdın yavaş yavaş terkedildiği bir dönemde isnâdlarıyla bizlere aktaran İbn Asâkir'in (ö. 571/1176) Târîhu Medîneti Dımaşk adlı eserini zikredebiliriz. İbn Asâkir, kendi zamanındaki ilim merkezlerinin hemen hemen hepsini dolaşmış ve o zamanın en ünlü âlimlerinden ilim tahsil etmiş, hicrî altıncı asra kadar ulaşan yüzlerce eserin rivâyet hakkını almıştır. Nitekim başyapıtı Târihu Dimaşk'ta başta hadis olmak üzere diğer ilimlerin de kapsamında 1000'in üzerinde kaynak kullanmıştır. İbn Asâkir'in kaleme almış olduğu söz konusu kitabından hareketle, onun günümüze ulaşmayan bazı eserleri gördüğünü ve onları iktibas ettiğini anlıyoruz. İbn Asâkir'in bu eseri, isminden de anlaşıldığı üzere sadece Şam tarihi ile ilgili olmayıp, hadis ilmiyle de çok yakından bağlantılı bir eserdir. Şu ana kadar hadis ilmi açısından ilmî araştırmalara yeterince konu olmaması da bizi bu konuyu çalışmamıza sevketmiştir. Târîhu Dımaşk'taki hadis kaynaklarının tamamını bir araştırmada ele alıp değerlendirmek oldukça güçtür. Hiç şüphesiz bu durum bizim çalışma alanımızın sınırlarını oldukça aşmamıza yol açacaktır. Bu nedenle biz araştırmamızda sadece hicrî üçüncü asra ait hadis kaynaklarını incelemeye, bunun hadis ilmi açısından önemini ve değerini ortaya koymaya çalışacağız. Araştırmamız esnasında hicrî üçüncü asra ait 160'tan fazla hadis kaynağı tespit ettik. Yine tüm bu eserlerin tamamını incelemenin de bir yüksek lisans tezinin sınırlarını zorlayacağını düşünüyoruz. Şüphesiz bu eserlerin tamamı üzerine yapılacak çalışmalara, günümüze ulaşan eserler ile mukayesesine dair çalışmalara ihtiyaç vardır. Ancak belirttiğimiz sebepten biz bu kaynakların sadece günümüze ulaşmayanları üzerinde detaylı durmaya çalıştık. Tespit ettiğimiz kadarıyla İbn Asâkir'in Târîhu Dımaşk'ında hadis ilmine dair günümüze ulaşmayan 39 eser bulunmaktadır. Biz bu çalışmamızda söz konusu bu eserleri detaylı olarak incelemeye, bu eserlerin kimlere ait olduğunu tespit etmeye ve başka eserlerle mukayese ederek nisbetlerinin sıhhatini belirlemeye, günümüze ulaşan rivâyetleri çerçevesinde eserler hakkında bir takım tespit ve değerlendirmelerde bulunmaya çalıştık.