Tarımsal gıda sektöründe tedarik zinciri ağı tasarımı: Taşköprü sarımsağı örneği üzerine matematiksel modelleme

Tarımsal gıda sektörü, diğer sektörlerden farklı olarak hem tarımsal üretim için hem de gıda sektörü için ayrı ayrı riskler barındırmaktadır. Mevsimsellik durumlar, coğrafi dağınıklık, talep belirsizlikleri, sıcaklık-soğukluk ilişki, ürünlerin bozulabilir olması, ürünlerin raf ömrünün kısa olması, ülkedeki tarım politikaları gibi sebeplerden dolayı tedarik zinciri ağı tasarımı zorlaşmaktadır. Tedarik zinciri ağı tasarımının doğası gereği ürünlerin doğru yerde, doğru zamanda ve minimum maliyetle tüketicilere ulaşması gerekmektedir. Tüm bu durumlar ile birlikte tarımsal gıda sektöründe TZAT, artan rekabet ortamında üretim ve satış optimizasyonu ile kaynak kullanım verimliliğini hedefleyen bütünleşik karar destek sistemlerinin geliştirilmesini gerekli kılmaktadır. Yapılan bu çalışmada, Kastamonu Taşköprü ilçesinde sarımsak üretimi yapmakta olan bir gıda işletmesinin gerçek verileri kullanılarak sektörün tüm zorlukları ve karmaşıklığı dikkate alınarak satış karını maksimize eden çok aşamalı ve çok düğüm noktalarından oluşan bir tedarik zinciri ağı modeli tasarlanmıştır. Bu çalışmada ilk olarak TZA bölümlerinden satış kısmını oluşturmak için zaman pencereli araç rotalama problemi (ZPARP) optimizasyonu yapılarak dağıtım kanallarının maliyet minimizasyonu sağlanmıştır. ZPARP için bir matematiksel model geliştirilmiş ve model GAMS programında çözülerek zaman, araç sayısı, mesafe ve maliyet minimizasyonu aynı anda sağlanarak dağıtım rotaları oluşturulmuştur. Bu kısımda elde edilen rotalar, rotaların maliyetleri ve rotaların talep miktarları asıl çalışma konusu olan TZAT için veri olarak kullanılmıştır. Çalışmanın ikinci kısmında ise araştırmanın asıl konusu olan TZAT için bir çalışma yapılmıştır. Bu çalışmada ise ZPARP'nde elde edilen rotalar ve rotaların maliyetleri veri olarak kullanılarak satış karı maksimizasyonu hedeflenmiş ve bir matematiksel model geliştirilmiştir. Geliştirilen bu model GAMS programı ile çözülerek dönemsel üretim, kiralık üretim, dış alım, stok yönetimi, fire ve sabit maliyet kısıtları ile birlikte sermaye dengesini ele almıştır. Oluşturulan modele klasik üretim planlama modellerinin aksine satış noktası bazlı fayda ve maliyet analizine dayalı dinamik karar yapıları ve fire geri kazanım stratejileri ile birlikte özgün yönler dahil edilmiştir. Çalışmaya ayrıca üretim, kiralık üretim, stok kapasitesi ve sermaye üzerine duyarlılık analizleri yapılmış ve oluşturulan senaryolarda satış karının etkilendiği ve bazı durumlarda da darboğaz oluştuğu görülmüştür. Sonuç olarak bu çalışma, tarımsal gıda sektörü için tedarik zinciri ağı tasarımı kararlarında üretim, dış alım, depolama, satış ve sermaye planlamasının entegre edilmesi gerektiğini savunmakta ve optimize edilmiş kararlar ile sürdürülebilir karlılığa ulaşılabileceğini göstermektedir. Oluşturulan tedarik zinciri ağı modeli tarımsal gıda sektörü için stratejik planlama kararlarına yön verecek nitelikte bir yaklaşım sunmaktadır.