Tasarım hukukunda eşdeğer parça istisnası

Tasarım hakkı yoluyla elde edilen münhasır haklar, bazı durumlarda piyasanın sınırlandırılmasına veya piyasada tekel gücü elde edilmesine neden olur. Bu durumlardan biri de must match parça tasarımlarının korunmasıdır. Must match parçalar, birleşik ürünün orijinal görünümünü yeniden kazanabilmesi için muhakkak belirli bir şekilde tasarlanması gereken parçalar olarak tanımlanabilir. Bu parçalar yalnızca orijinal parçayla görsel olarak aynı olan yedek parçalarla değiştirilebilir. Orijinalinden farklı tasarımdaki parçaların kullanıldığı birleşik ürünler, orijinal görünümlerinin bozulması nedeniyle, tüketiciler tarafından tercih edilmez. Bu nedenle, must match parça tasarımlarının korunması ürünün korunması anlamına gelir ve tasarım sahibinin ürün üzerinde tekel elde etmesi sonucunu doğurur. Bu durum da fiyat, kalite, kullanılan malzeme gibi konularda hiçbir seçenek özgürlüğüne sahip olmayan tüketicinin, ürünün görünümünü bozmamak amacıyla, birleşik ürün üreticisine bağımlı olmasına neden olur. Must match parça tasarımlarının korunmasının diğer bir sakıncası da yan sanayinin koruma süresi boyunca bu parçaları üretememesidir. Günümüzde kullanılan ürünlerin pek çoğu birleşik ürün niteliğindedir. Bu ürünlerin en çok değiştirilen parçalarının da must match nitelikte olduğu göz önünde bulundurulduğunda, konunun ülke ekonomilerini etkileyebilecek bir öneme sahip olduğu anlaşılmaktadır. Türkiye son derece gelişmiş yan sanayiine sahip bir ülkedir. Bu nedenle, must match parça tasarımlarına tanınan koruma yalnızca yabancı üretici şirketlerin menfaatlerini korumaya hizmet edecektir. Zira koruma nedeniyle, Türk yan sanayisi must match parçaların alternatiflerini üretemeyecektir. Must match parça tasarımlarına tanınan korumanın bu sonuçları nedeniyle, bunlara tanınan korumanın belirli şartların gerçekleşmesi kaydıyla sınırlandırılması gerekmektedir. Çalışmada, bu parça tasarımlarına ayrı bir hukuki düzenleme getirilmesinin altında yatan nedenler derinlemesine incelendikten sonra, bu parça tasarımları için Türk hukukunda öngörülen düzenlemeler karşılaştırmalı hukuk da göz önünde bulundurularak eleştirel bir gözle incelenmiştir.