Türkiye'de vergi açığı üzerine üç deneme

Vergiler, hemen hemen tüm ülkelerde kamu hizmetlerinin finansmanında en temel gelir kaynağını oluşturur. Bu nedenle, vergi gelirlerinin etkin ve eksiksiz biçimde tahsil edilmesi, kamu maliyesi açısından önemlidir. Mali disiplinin sağlanması, harcamaların sürdürülebilirliği ve kamu yatırımlarının finansmanı gibi birçok unsur vergi gelirlerinin istikrarlı yapısına bağlıdır. Kuramsal olarak, vergi sisteminin işleyişi, mükelleflerin yükümlülüklerini zamanında ve eksiksiz şekilde yerine getirmesi üzerine kuruludur. Ancak uygulamada, mükellefler ekonomik, psikolojik veya davranışsal nedenlerle gelirlerini eksik beyan etmekte veya beyan etmemektedir. Bu durum, potansiyel olarak tahsil edilebilecek vergi ile fiilen tahsil edilen vergi arasındaki farkı yaratmaktadır ve literatürde bu fark, "vergi açığı" veya "vergi boşluğu" olarak tanımlanır. Bununla birlikte, vergi açığı yalnızca bireysel düzeydeki mükellef davranışlarından değil aynı zamanda vergi idaresinin kapasitesi, kurumsal etkinlik düzeyi ve ekonomik yapı gibi makro ve yapısal faktörlerden de kaynaklanabilir. Dolayısıyla vergi açığı, bireysel vergi uyumsuzluklarının ötesinde, daha geniş ve çok boyutlu bir olgu olarak ele alınmalıdır. Bu tez, Türkiye'deki vergi açığı olgusunu çok boyutlu bir yaklaşımla ele almayı amaçlamaktadır ve bu doğrultuda üç ayrı makale olarak üç ayrı analiz yürütmeyi amaçlamaktadır. Tez, Türkiye'deki vergi kayıplarını üç makale aracılığıyla analiz eden bir tez olarak yapılandırılmıştır: kayıt dışı ekonomi yoluyla toplam vergi açığının tahmini, kişisel gelir vergisi açığının tahmini ve katma değer vergisi (KDV) açığının tahmini. Tezde, kayıt dışı ekonomi, kişisel gelir vergisi açığı ve KDV açığı için ayrı Çoklu Göstergeler Çoklu Nedenler – Multiple Indicators Multiple Causes (MIMIC) modelleri oluşturulmuştur. İlk bölümde, 2004 – 2021 yılları arasındaki kayıt dışı ekonomi oranı için tahmin edilen değerler, Raczkowski (2015) formülü kullanılarak genel vergi açığı oranının hesaplanmasında girdi olarak kullanılmıştır. İkinci ve üçüncü bölümlerde sırasıyla, 2005 – 2021 yılları arasındaki Kişisel Gelir Vergisi ve KDV açığının tahmin edilmesi için oluşturulan MIMIC modellerinin sonuçları, tahsilat ve tahakkuk oranları ile kıyaslanmış ve vergi açığı oranları doğrudan bu yöntem kullanılarak tahmin edilmiştir. Tezin temel amacı, Türkiye'de vergi açığı olgusunun ekonomik, yapısal ve kurumsal belirleyicilerini, yalnızca tahakkuk ve tahsilat arasındaki niceliksel farklılıklara indirgemeden, çok boyutlu bir yaklaşımla analiz etmektir. Dolayısıyla çalışma, vergi açığının yalnızca teknik bir maliyet faktörü olmadığını, aksine kayıt dışılık, istihdam yapısı ve vergi yüküyle yakından bağlantılı kapsamlı bir ekonomik sorun olduğunu ortaya koymaktadır.