TKDK desteklerinin Diyarbakır tarım işletmeleri ve sanayisine ekonomik etkisi: Bölgesel kalkınma odaklı bir inceleme

Kırsal kalkınma politikaları, bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılmasında ve kırsal alanlarda yaşam kalitesinin yükseltilmesinde stratejik bir öneme sahiptir. Türkiye'nin Avrupa Birliği uyum sürecinde, bu hedeflerin gerçekleştirilmesi amacıyla Katılım Öncesi Mali Yardım Aracı (IPA) çerçevesinde Kırsal Kalkınma için Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPARD) programları Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) tarafından uygulanmaya konulmuştur. Bu çalışma, TKDK tarafından sağlanan IPARD desteklerinin Diyarbakır ilindeki tarım işletmeleri ve tarımsal sanayi üzerindeki ekonomik etkilerini bölgesel kalkınma perspektifiyle analiz etmeyi amaçlamaktadır. Araştırma bulguları, Diyarbakır'da IPARD I döneminde 153 projeye 268 milyon TL yatırım yapıldığını ve 98 milyon TL hibe desteği sağlandığını göstermektedir. Bu dönemde projelerin %90,8'i erkek, %9,2'si kadın girişimciler tarafından yürütülmüştür. IPARD II döneminde ise 465 projeye 978 milyon TL yatırım yapılmış ve 411 milyon TL hibe desteği sağlanmıştır. Cinsiyet dağılımı IPARD II'de neredeyse eşitlenmiş (%48,6 kadın, %51,4 erkek) ve genç girişimci oranı %66,7'ye yükselmiştir. Sektörel analizler, IPARD I döneminde yatırımların büyük ölçüde hayvancılık sektöründe (kırmızı et %41,6, süt üretimi) yoğunlaştığını ortaya koymaktadır. IPARD II'de ise arıcılık (170 proje) ve bitkisel üretim (99 proje) proje sayısında öne çıkarken, zanaatkarlık ve katma değerli ürünler (287,4 milyon TL) ile kırmızı et üretimi (194,8 milyon TL) yatırım tutarı açısından lider sektörler olmuştur. Kadın girişimcilerin özellikle süt üretimi ve arıcılık gibi daha düşük sermayeli sektörlere yöneldiği, gençlerin ise kırmızı et üretimi ve arıcılık gibi dinamik alanlarda yoğunlaştığı gözlemlenmiştir. Çalışma, IPARD programlarının zaman içinde daha kapsayıcı hale geldiğini ve özellikle kadınların katılımında önemli artışlar sağladığını ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, bazı sektörlerde (su ürünleri yetiştiriciliği, kanatlı eti işleme) düşük proje sayıları ve kırsal turizm gibi alanlarda sınırlı yatırımlar, programın potansiyelinin tam olarak değerlendirilemediğini göstermektedir. Araştırma bulguları, bölgesel kalkınma politikalarının sektörel çeşitlendirmeyi teşvik edecek şekilde geliştirilmesi ve dezavantajlı gruplara yönelik özel destek mekanizmalarının güçlendirilmesi gerektiğini işaret etmektedir.