Tokat ilinde 65 yaş ve üzeri kişilerde çinko eksikliği prevalansı ve etkileyen faktörlerin incelenmesi

Amaç: Çinko eksikliği tüm dünyada özellikle de gelişmekte olan ülkelerde önemli bir halk sağlığı sorunudur. Vücutta demirden sonra en çok bulunan eser element olan çinko, 300'den fazla enzimin yapımına katılmaktadır. Bu nedenle çinko eksikliği, bağışıklık sistemi, sinir sistemi, büyüme ve gelişme, üriner sistem, gastrointestinal sistem ve dermatolojik bozukluklar gibi birçok organ ve sistemi olumsuz etkilemektedir. Çinko eksikliği önlenmezse ciddi sağlık sorunlarına neden olmaktadır. Özellikle çinko eksikliği açısından riskli grupta yer alan yaşlı bireylerde bu durum daha da önem kazanmaktadır. Literatürde, yaşlı popülasyonda çinko eksikliğinin daha sık görüldüğü çeşitli çalışmalarla ortaya konulmuştur. Bu çalışmada, yaşlı bireylerde çinko eksikliğinin prevalansını saptamak, bu eksikliğin sebeplerini irdelemek, çeşitli sağlık sonuçları üzerindeki etkilerini bulmak ve bu eksikliğin önlenmesine yönelik stratejilerin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Yöntem: Kesitsel nitelikte olan bu çalışma Tokat il ve ilçelerinde 65 yaş ve üzerindeki bireylerde çinko eksikliği prevalansı ve etkileyen faktörlerin incelenmesi amacıyla yürütüldü. Çalışmaya katılan gruba Tokat merkez ve ilçelerinde belirlenen Aile Hekimliği Birimleri (AHB) aracılığıyla ulaşılmış olup çalışma 01.12.2023 – 31.05.2024 tarihleri arasında yürütüldü. Örneklem grubunun büyüklüğünün hesaplanmasında Epi İnfo 7.0 programı kullanılarak hedeflenen nüfus 496 olarak bulundu. Araştırma öncesinde Etik Kurul Onayı ve çalışmanın birinci basamakta yapılması için ilgili izinler alındı. Araştırma, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri (BAP) Koordinatörlüğü tarafından (2023/80) desteklendi. Araştırmaya katılmayı kabul eden tüm bireylere beş bölümden oluşan anket soruları yüz yüze yöntemiyle yöneltildi. Ankette yaşlı bireylerin malnütrisyonunun değerlendirmek amacıyla Mini Nutrisyonel Değerlendirme (MNA) Testi uygulandı. Testte 17 puanın altı malnütrisyonlu, 17-23,5 puan arası malnütrisyon riskli, 23,5 puanın üzeri ise normal olarak değerlendirildi. Sonrasında oksipital bölgeden 1-2 cm saç örnekleri alındı. Toplanan saç numuneleri yıkanıp kurutulduktan sonra çözdürülüp indüktif eşleşmiş plazma (ICP) cihazı ile analizi gerçekleştirildi. Çinko eksikliği, saç çinko düzeyinin 70 µg/g'nin altında olması olarak tanımlanmış ve referans olarak Uluslararası Çinko Beslenmesi Danışma Grubu (IZiNCG) değerleri esas alınmıştır. Araştırma sonucunda elde edilen veriler bilgisayar ortamına aktarıldı. Tanımlayıcı istatistikler, Mann Whitmey-U, Kruskal Wallis-H, Pearson ki-kare testi, Fisher'ın kesin ki-kare testi, Spearman kolerasyon ve Binary lojistik regresyon analizi IBM SPSS 20.0 paket programı kullanılarak yapıldı. İstatistiksel anlamlılık düzeyi p<0,05 olarak kabul edildi. Bulgular: Araştırmaya katılan 475 katılımcının %54,1'i (n=257) erkek, %45,9'u (n=218) kadındır. Katılımcıların yaş ortalaması 70,91±6,47 yıl (65-94 yaş) idi. Katılımcıların saç çinko düzeyleri incelendiğinde, ortanca değeri 125,36 (IQR:164,80) µg/g olarak bulunmuştur. Cinsiyet, yaş grupları, eğitim ve çalışma durumu, gelir gider dengesi, yaşanılan yer, kaldığı kişi sayısı, iştah, ana öğün sayısı, beslenme konusunda bilgi, kronik hastalık sayısı, pnömokok aşısı, diyabet, hiperkolesterolemi, böbrek yetmezliği, MNA puanı, kırmızı et ve baklagilin az tüketimi gibi durumlar çinko düzeyini anlamlı şekilde etkilemiştir (p<0,05). Çalışmamızda, araştırmaya katılan bireylerin %34,5'inde (n=164) çinko eksikliği bulunmuştur. Çinko eksikliğini çalışma durumu, gelir gider dengesi, birlikte kaldığı kişi sayısı, sigara, kahve, iştah, ana öğün sayısı, fiziksel aktivite yapma, hipertansiyon, kalp damar hastalığının varlığı gibi durumlar etkilemiştir (p<0,05). Ayrıca çinko eksikliği olanlarda enfeksiyon, saç dökülme ve unutkanlık sıklığı daha fazlaydı. Bununla birlikte MNA testine göre katılımcıların %4,0'ünde malnütrisyon, %34,1'inde malnütrisyon riski vardı. Özellikle malnütrisyonu olan bireylerin yaklaşık yarısında (%47,4) çinko eksikliği tespit edilmiştir. Sonuç: Bu çalışma neticesinde yaşlı bireylerde çinko eksikliğinin yaygın olduğu (%34,5), çinko eksikliğinin birçok faktörden etkilendiği ve birçok sağlık sorunları ile ilişkili olduğu saptanmıştır. Malnütrisyonu olan bireylerde çinko eksikliği prevalansının daha yüksek olması, çinko eksikliğinin yaşlı bireylerde beslenme durumu ile yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. Bu sonuçlar, yaşlı bireylerde çinko eksikliğinin önlenmesi ve yönetimi için konuya daha fazla yoğunlaşılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca, çinko eksikliği ortaya çıkmadan alınacak koruyucu sağlık önlemleri birçok sağlık problemini kontrol altında tutacaktır. Anahtar kelimeler: Çinko, Çinko Eksikliği, Prevalans, Malnutrisyon, Yaşlı Bireyler