Indexing social meaning: Sociophonetic variables and listener perceptions of Turkish

Konuşucu ve dinleyici arasında gerçekleşen iletişimsel içerik, mesajların iletiminde ve yorumlanışında değişkenler ortaya çıkarmaktadır. Bu değişkenler söyleyiş açısından ele alındığında, seslerin sesbilimsel doğası ve farklı ses çevrelerinde kullanımı mesajın oluşumuna ve aktarımına katkı yapar. Konuşmanın bu gibi sesbilimsel ve sesbilgisel görünümleri toplumsal görünümler ve yapılarla birlikte göz önünde bulundurulduğunda ise büyük ölçekli değişkeler ortaya çıkar. Bu bağlamda büyük ölçekli değişkenler toplumdaki bilgi birikimini yansıtır ve dil konuşucuları tarafından toplumsal anlam olarak algılanır ve yorumlanır. Bu açıklamalar çerçevesinde bu algı çalışması, dişyuvasıl dokunmalı /ɾ/ ve artdamaksıl duraklamalı /k/ değişkenlerinin alt değişkeleri ile ilişkilendirilen toplumsal anlamları bulgulamayı amaçlamaktadır. Bu birincil amaç doğrultusunda çalışma, dinleyiciler tarafından algı sürecinde kullanılan toplumsal kaynaklara açıklama getirmeyi amaçlayarak /ɾ/ ve /k/ değişkenlerine ait belirtisel alanları (Eckert, 2008) ortaya koymaktadır. Dinleyicilerin algısında bulunan toplumsal bilgi birikimlerini ortaya çıkarmak için üçlü bir deneysel tasarım uygulanmıştır. Deneyin ilk aşamasında /ɾ/ ve /k/ toplumsesbilgisel değişkenlerine ait alt söyleyiş değişkeleri üç farklı toplumdilbilimsel veri elde etme yöntemiyle toplanmıştır: Toplumdilbilimsel mülakat, harita ve okuma görevleri. İkinci aşamada ise bu sesler süre ve perde gibi çevresel etmenlerden arındırılmış ve algı aşamasında kullanılacak örnekçeler şeklinde belirlenmiştir. Bu örnekçelerin algısına odaklanan üçüncü aşamada ise nitel ve nicel veri sırasıyla toplumdilbilimsel grup mülakatları (30 grupta N=110) örtük eşleştirmeli anket (N=228) ile elde edilmiştir. Toplumdilbilimsel grup mülakatlarında dinleyicilere konuşmacıya dair öğrenim ve gelir düzeyi çerçevesinde toplumsal ipuçları sunulmuştur. Mülakatlarla gelen etkileşimsel nitel veri budunyöntembilimsel konuşma çözümlemesi yaklaşımıyla çözümlenmiş ve nicel örtük eşleştirmeli anket ile üçgenlenmiştir. Çalışmanın bulguları /ɾ/ değişkeninin kim tarafından üretildiğine bağlı olarak iki farklı toplumsal karakter ile eşleştiğini göstermiştir. Buna göre /ɾ/ değişkeni, kadın bir konuşucu tarafından üretildiğinde tiki, erkek konuşmacı tarafından üretildiğinde ise gey karakteri çerçevesinde algılanmaktadır. Çalışmanın bir diğer değişkeni olan /k/ ise dinleyicilerin algısında İç Anadolu insanı karakteri ile ilişkilendirilmiştir. Dinleyicilerin algı sırasında farklı toplumsal kaynakları kullandığı bulgulanmıştır. Toplumsal ipucu ve toplumsal bilgi olarak ele alınan bu toplumsal kaynakların, dinleme etkileşiminin gerçekleştiği bağlam ile ilişkili olduğu görülmektedir. Bu bulgu doğrultusunda, toplumsal ipuçları, toplumsal karakter ve dinleyicilerin arka planları ile oluşan etkileşim bağlamının, dinleyicilerin algısı ve toplumsal karakter arasında aracı olduğu düşünülmektedir. Buna ek olarak çalışma, dinleyicilerin aldığı duruşun algı sırasında belirleyici olduğunu bulgulamıştır. Dinleyiciler tarafından alınan duruşların ve bu duruşların düzeyinin, toplumsesbilgisel bir değişkenin belirtisel ve/ya da ikonik algısında belirleyici olduğu düşünülmektedir. Elde edilen bu bulgular, toplumsesbilgisel değişken, etkileşimin bağlamı ve konuşucuya dair algılanan karakter arasındaki ilişkiye odaklanan toplumsal anlam algısının karmaşık bir süreci içerdiğini göstermektedir.