Psikolojik iyi oluş haline doğru: Zihinselliştirmenin okul öncesi dönemdeki Türk çocuklarda kapsamlı incelenmesi

Kişinin kendi ve diğer insanların zihin durumları (duygu, düşünce, inanç, niyet vb.) hakkında düşünme süreci olan zihinselleştirme, karmaşık sosyal dünyada işlev gösterebilmek için önemli bir dizi sosyal-duygusal beceriyi temsil eder ve psikolojik iyi oluş halinin önemli bir bileşenidir. Zihinselleştirme, klinik çalışmalarda geniş çapta ele alınmış ve gelişimsel araştırmalarda incelenmiştir; ancak literatürde kavramsallaştırılması konusunda bazı karışıklıklar bulunmaktadır. Gelişimsel literatür, zihin kuramı ve duyguları anlama becerilerini ölçerek zihin süreçlerini anlamanın bilişsel boyutu hakkında zengin bir bilgi kaynağı sunar. Zihinselleştirme, zihin kuramı ve duyguları anlama ile ilişkilidir, ancak sadece bu becerilerden oluşmamaktadır. Bu sosyal-bilişsel becerileri ve bu becerilerin kişiler arası etkileşimdeki kullanımını kapsayan bir çatı kavramdır. Klinik alandaki teorik literatür, zihinselleştirmenin bakım verenlerin bağlanma ilişkisi içerisindeki doğru zihinselleştirme uygulamaları ile geliştiğini söyler ve zihinselleştirme gelişimi ile çocukların öz-düzenleme becerileri, bağlanma temsilleri, sembolik oyun kapasiteleri ve psikolojik iyi oluş halleri arasındaki bağlantıları vurgular; fakat bu alandaki ampirik araştırmalar, çoğunlukla farklı yaş gruplarında az sayıda katılımcı içeren klinik örneklemlere dayanmaktadır. Ayrıca, son yıllardaki teorik yaklaşımlar, zihinselleştirmenin çok boyutlu doğasını vurgular; ancak çok az çalışma, küçük yaş çocuklardaki farklı zihinselleştirme boyutlarını araştırmıştır. Bu tez, zihinselleştirmenin altında yatan sosyal, duygusal ve bilişsel süreçlerin hızla geliştiği bir dönem olan erken çocukluk döneminde, zihinselleştirmeyi kapsamlı bir şekilde incelemeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda, zihinselleştirmenin çok boyutlu doğası, 103 Türk okul öncesi çocuğun (May= 53.11, SD=10.26; 59 erkek) ve annelerinin katılımıyla, 3 saatlik ev ziyareti sırasında çeşitli ölçüm yöntemleriyle kesitsel olarak araştırılmıştır. Çocukların zihinselleştirme becerilerini ve zihinselleştirme ile ilişkili sosyal-duygusal işlevselliklerini değerlendirmek amacıyla, çocuklara duygu bilgisi testi, zihin teorisi testi ve bağlanma-odaklı hikaye tamamlama testi uygulanmıştır. Ayrıca, oyun davranışlarının değerlendirilmesi için çocuklar araştırmacı ile 20 dakikalık serbest oyun oynamışlardır. Toplanan veriler, çocukların zihin durumu kelimeleri (kendine yönelik, ötekine yönelik, duygu odaklı, biliş odaklı), bağlanma temsilleri ve oyun aktivitelerine yönelik gözlemsel puanlar elde etmek amacıyla kanıta-dayalı 3 kodlama yöntemi ile detaylı olarak kodlanmıştır. Aynı zamanda, ebeveynler, çocuklarının öz-düzenleme becerileri, davranış problemleri ve olumsuz deneyimleri ile ilgili ölçekler doldurmuşlardır. Ebeveynin zihinselleştirme kapasitesi, üç alt ölçek (zihinselleştirme-dışı tutumlar, zihin durumlarına dair kesinlik, zihin durumlarına ilgi ve merak) içeren bir öz-değerlendirme ölçeği ve ebeveynlerin yansıtıcı işleyişini kodlamak için Türkiye'de ilk kez kullanılan 5 dakikalık bir konuşma protokolü ile değerlendirilmiştir. Sonuçlar, zihinselleştirmenin çok boyutlu doğasını doğrulamış ve zihinselleştirme boyutları ile çocukların sağlıklı sosyal-duygusal işlevselliği arasında ilişkiler bulmuştur. Beklenildiği gibi, duygu bilgisi, zihin teorisi ve zihin durumu sözcüklerinin kullanımı arasında beklenildiği gibi pozitif bir ilişki bulunmuştur. Çocuklardaki bu zihinselleştirme boyutları, sosyal-duygusal süreçlerle farklı şekillerde ilişkili bulunmuştur: Zihin teorisi, daha iyi öz-düzenleme becerileri ve daha az sayıda dışa yönelim davranış problemleriyle ilişkilidir ama bağlanma temsilleri ve oyun kapasitesiyle ilişkili değildir. Zihin durumu kelimeleri kullanımı, tüm bu değişkenlerle ilişkili bulunmuştur; ancak zihin durumu kelimelerinin türleri bu değişkenler ile ilişkileri açısından farklılık göstermiştir. Kendine yönelik ve duygu odaklı zihin durumu kelimeleri, daha iyi öz-düzenleme becerileri, güvenli bağlanma temsilleri ve daha düşük düzeyde dışa yönelim davranış problemleriyle ilişkili bulunmuştur. Ötekine yönelik ve biliş odaklı zihin durumu kelimeleri ise düzensiz bağlanma temsilleri ve adaptif olmayan oyun profilleriyle ilişkilidir. Ayrıca, beklenildiği gibi, ebeveynin zihinselleştirme kapasitesi, çocukların duygu odaklı zihin durumu sözcükleri kullanımları, öz-düzenleme becerileri, güvenli bağlanma temsilleri, adaptif oyun profilleri ve düşük düzeyde davranış problemleri ile pozitif olarak ilişkilidir. Çalışmanın sonuçları, ayrıca, yansıtıcı işlevsellik için kodlanan 5 dakikalık konuşma protokolünün Türk anneler ile kullanımına ilişkin ön bulgular sunmuştur. Bütün bulgular, önceki literatüre ve ileriye dönük öneriler ışığında tartışılmıştır. Genel olarak, çalışma, tipik gelişimli okul öncesi yaş grubundaki çocukların sosyal-duygusal gelişiminde zihinselleştirmenin öğelerini anlamak için zihinselleştirme ile ilişkili kavramları tek bir çatı altında bir araya getiren bulgular sunarak literatüre katkıda bulunmuştur. Zihinselleştirmenin çok yönlü bir şekilde değerlendirilmesi, zihinselleştirmenin çok boyutlu doğasını incelemeye yardımcı olmuş ve küçük çocukların zihinselleştirme becerilerinin gelişimini incelemek için zihin teorisi ölçümünün ötesine geçmenin önemini vurgulamıştır. Bu doğrultuda, bu tez, teorik yaklaşımları ampirik bulgularla entegre ederek zihinselleştirmeyi kapsamlı bir şekilde kavramsallaştırmış ve bu kavramsallaştırmayı gelişimsel literatüre kazandırmıştır.