Otoriter rejimlerden geçiş: Arap Baharı sonrası Tunus ve Mısır arasında karşılaştırmalı bir analiz

Arap dünyasında demokrasiye geçiş uzun zamandır pek olası görülmeyen bir gelişme olarak değerlendirilmiştir. 1970'lerden bu yana demokrasiye geçiş konusunda görülen küresel eğilime karşın, Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesinde tek bir Arap ülkesi bile demokratik bir sistem kurmayı başaramamıştır. Gözlemlenen otoriter dirençle ilgili olarak, pek çok siyaset bilimci İslam'la ve Orta Doğu'daki politik ekonomi ve siyasi kültürle bağdaştırılan bölgeye özgü istisnai özelliklere dikkat çekmiştir. Diğer yandan, Aralık 2010'da Tunus'ta patlak veren ayaklanmalar, uzun zamandır kemikleşmiş otoriter rejimler tarafından yönetilen diğer ülkeler için yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Protestolar kısa sürede Mısır, Libya, Suriye, Yemen ve Bahreyn'e yayılmıştır, fakat isyan hareketleri sonrasında otoriter rejimlerin çöküşüne sahne olan diğer ülkeler uzun süreli iç savaşlara saplanırken, yalnızca Tunus ve Mısır'da geçiş sürecine yönelik anlamlı adımlar atılmıştır. Otoriter rejimlerin çöküşünü izleyen iki senenin sonunda, Mısır 2013'de ordunun yönetime el koymasıyla birlikte yeniden eski rejime dönüş yaşarken, Tunus başarılı bir şekilde demokrasiye geçen tek ülke olmuştur. Bu bağlamda, önceki otoriter yönetimlerin nitelikleri, isyanların başlangıç noktaları, geçiş sürecinin ilk aşamaları arasındaki çarpıcı benzerlikleri ile Tunus ve Mısır, karşılaştırmalı bir analiz için dikkate değer iki ülke olarak ön plana çıkmıştır. Rejim değişimi ve demokrasiye geçişler konusundaki literatür, rejimin çöküşünü takip eden süreçteki gözlemlenen farklılıkları açıklamak için ya zenginlik, ekonomik büyüme, sanayileşme gibi yapısal faktörlere ya da siyasi elitlerin kararları, etkileşimleri, fayda ve maliyet hesaplamaları gibi aktör temelli faktörlere vurgu yapmıştır. Bu araştırma, yapısal faktörlerin demokratikleşmeye daha uygun bir ortam yarattığı savını kabul ederken, demokrasiye geçişi asıl olarak aktör temelli faktörlerin belirlediği hipotezi üzerine kurulmuştur. Bu araştırmada, Tunus ve Mısır'daki geçiş süreçlerinin ve geçiş sürecinde yer alan aktörlerin derinlemesine analizi yapıldıktan sonra, demokratikleşme sürecinin Tunus'ta başarıyla sonuçlanırken Mısır'da neden başarısızlıkla sonuçlandığı sorunsalını açıklamak için yedi faktör ortaya konulmuştur. Bu faktörler siyasi elitler tarafından alınan stratejik kararları, seçimlerin ve anayasal sürecin zamanlamasını ve sıralanışını, siyasi elitler arasında sağlanan uzlaşmayı, siyasal İslamcı partilerin geçiş sürecini yönetme şekillerini, siyasi güçler arasındaki güç dağılımını, kurumsal yapıları, sivil toplumun siyasi süreçlere dahil oluşunu ve dış aktörlerin etkisini içermektedir.