TRT repertuvarına kayıtlı Karadeniz bölgesi türkülerinde kuş motifleri

Türk insanı yerleşik hayata geçmeden önce Orta Asya'da göçebe bir hayat yaşamıştır. Yarı göçebe hayat tarzının meydana getirmiş olduğu bozkır kültüründe hayvanlar, doğa ayrı bir öneme sahiptir. Yaşadıkları doğal çevre ve onun zorlu yaşam şartlarına uyum sağlarken çevrelerindeki bitkiler, hayvanlar, dağlar, ırmaklar, göller vb. Türk insanının dünyayı algılayış biçimine ve hayat tarzına bağlı olarak çeşitli anlamlar kazanmıştır. Eski Türk dini inancı ve başka dinlerin de etkisiyle yüzyıllar boyunca şekillenen bu anlayış bugün hala çeşitli formlarda folklor ürünlerinde, halk inançlarında yaşamakta ve izleri takip edilebilmektedir. Yaşadıkları çevrenin ve yaşam tarzının da etkisiyle bozkır kültüründe hayvanlar önemli bir yer tutmuştur. Özellikle Şamanizm'in tesiriyle ruhların ve tanrının sembolü olarak algılanan kuşlara ayrıca önem verilmiş ayinlerde vb. günlük hayatın içindeki uygulamalarda sıkça yer almıştır. Çalışmada Karadeniz bölgesinden derlenen TRT repertuvarına kayıtlı türkü metinleri içerisindeki kuş motifleri incelenmiştir. Araştırma dört temel bölümden meydana gelmektedir. Birinci bölümde araştırmada kullanılan yöntem ve teknikler açıklanmıştır. Bu çerçevede araştırmanın konusu, amacı, kapsam ve sınırları üzerinde durulmuştur. Kullanılan yöntem ve teknikler izah edildikten sonra araştırma alanının tarihi, adı, coğrafi özellikleri, nüfusu, ekonomik yapısı ve sosyo-kültürel yapısı hakkında bilgilere yer verilmiştir. İkinci bölümde türkü türünün tanımı, meydana gelişi ve aktarımı ile ilgili hususiyetlere değinilmiştir. Öncelikle türkü ile ilgili geçmişten günümüze araştırmacıların yapmış olduğu çeşitli tanımlara yer verildikten sonra türkülerin doğuşu, yayılışı ve yaşama güçlerine etki eden faktörler açıklanmıştır. Ardından türküler tasnif edilmiştir. Türkler tasnif edilirken vezin, konu, yapı ve ezgi olmak üzere dört ayrı husus göz önünde bulundurulmuştur. Tasnif edilen türküler araştırma alanından örnekler gösterilerek desteklenmiştir. Üçüncü bölümde Türklerde kuş simgeciliğinin İslâmiyet öncesi ve sonrası dönemlerde ki durumu ele alınmıştır. İslâmiyet öncesi dönemde Şamanizm ve ongon/töz kültü çerçevesinde anlam kazanan ve şekillenen kuş simgeselliği üzerinde durulmuştur. İslâmî dönemde ise ilk mutasavvıfların donuna girdikleri hayvan olarak dikkat çeken kuşlar bu bağlamda değerlendirilmiştir. Arap ve İran edebiyatlarının da tesiriyle özellikle Divan Edebiyatı sanatçıları tarafından şiirlerde yoğun bir şekilde kullanılmaya başlanan Zümrüd-ü Anka, Simurg ve Hüma kuşları hakkında bilgi verilmiştir. Araştırmanın son bölümünde ise kuş motiflerinin türkülerdeki kullanımı üzerinde durulmuştur. Karadeniz bölgesinden derlenen türkü metinlerinde yer alan kuş motifleri sembolize ettikleri anlam açısından değerlendirilmiş ve araştırma alanından derlenen metinlerden örnekler gösterilerek konu izah edilmeye çalışılmıştır. Böylelikle türkü metinlerinden hareketle kuş motiflerinin Türk kültürü ve Halk edebiyatı yaratmalarındaki öneminin ortaya konulması amaçlanmıştır.