TRT THM repertuvarında bulunan ilahilerin Türk müziği usûlleri açısından analizi ve tespiti

Bu çalışmada, Türkiye'nin farklı yörelerine ait 32 ilahinin, tevhîd, na't ve münâcât temaları çerçevesinde söz analizi yapılmış ve eserler ritmik yapıları ve Türk müziği usûlleri açısından incelenmiştir. İncelenen eserler, TRT Türk Halk Müziği repertuvarındaki 5817 türkü taranarak tevhîd, na't ve münâcât unsurları içerenler arasından seçilmiştir. Analizler, dört zamanlı ölçülerin, seçilen ilahiler bazında en yaygın ölçü birimi olduğunu göstermiştir. Erzurum ve Urfa'da beşer eser, Sivas ve Bolu'da ise yoğun olarak dört zamanlı eserler tespit edilmiştir. Erzurum, 2/4, 6/8 ve 10/8 gibi farklı ritimlerle ritmik açıdan çeşitlilik sunarken; Urfa'da 6/4 ve 10/8, Sivas'ta 8/8 ve 15/4, Karabük'te 12/8, Kırıkkale'de 6/4 ve Amasya'da yalnızca 2/4 ölçüleri görülmüştür. Bu bulgular, ilahi geleneğinin yöresel farklılık ve ritmik çeşitlilik açısından zenginliğini ortaya koymaktadır. Eserlerin usûl analizleri, Klâsik Türk Müziği açısından Sofyan, Nim Sofyan, Curcuna, Devri Hindi, Düyek, Aksak Semai ve Bektaşi Raksanı usûllerinin yoğun olarak kullanıldığını göstermiştir. Türk Halk Müziği açısından ise dört ve iki zamanlı ana usûller, on ve on beş zamanlı karma usûller ile altı ve sekiz zamanlı birleşik usûller belirlenmiştir. Bazı eserlerde birleşik ölçü kullanımı dikkat çekmektedir. Örneğin "Derman Arardım Derdime" eserinde ölçüler ayrı ayrı düşünüldüğünde 7/4, 4/4 ve 4/4 birleşik ele alındığında ise 15/4 zamanlı karma usûl ile bağdaşmaktadır. "Can Özümden Besmeleyi Çekince" eseri ise 6/4 ölçü ve 2+2+2 düzümü ile ritmik yapıda esnekliğe imkân tanımaktadır. Elde edilen bulgular, ilahi formundaki eserlerde söz ve ritim arasında güçlü bir bağ olduğunu göstermektedir. Tevhîd, na't ve münâcât temalı eserler, özellikle dört zamanlı ve birleşik zamanlı usûllerle sözlerin anlam ve duygusal yoğunluğunu desteklemektedir. Ayrıca bazı eserlerin birbirine benzerliği ve yöresel varyantlar, Türk müziği repertuvarının çeşitliliğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, söz ve usûl analizleri, ilahilerin ritmik ve tematik zenginliğini ortaya koymakta ve bu alanda gelecekte yapılacak araştırmalar için önemli bir kaynak teşkil etmektedir. Çalışma, ilahi ve halk müziği repertuvarlarının sistematik olarak incelenmesinin önemini vurgulamakta ve dini müzik alanında kapsamlı çalışmalar yapılmasının gerekliliğini göstermektedir. Ayrıca ilahi ve dini mûsiki repertuvarlarının konu, tema ve ritmik yapıları göz önünde bulundurularak sistematik şekilde sınıflandırılması önerilmektedir