Türk ve Amerikan üniversitelerindeki özel gereksinimli öğrencilere yönelik yönetsel uygulamaların incelenmesi

Toplumları geliştiren, bütünleştiren, değiştiren en önemli süreç eğitim sürecidir. Bu süreç bireyin davranışlarını değiştirmesinde, bilgi ve becerisini geliştirmesinde ve topluma uyumunu artırmasında en önemli etkendir. Eğitimin bir hak olduğunun garantisi uluslararası belgelerle korunmaktadır. Hiç kimsenin fiziksel, zihinsel, duygusal, sosyal, etnik, kültürel, ekonomik özellikleri nedeniyle eğitim hakkı elinden alınamaz. Eğitim hangi kademede olursa olsun tüm farklılıklarıyla bireyleri kapsayacak şekilde yapılandırılmalıdır. Bu süreçte elbette en önemli görev eğitim yöneticilerine düşmektedir. Eğitim yöneticileri eşitlikçi bir yönetim anlayışıyla sosyal adaleti sağlayan birer lider konumunda olmalıdır. Hiç kuşkusuz özel gereksinimli bireyler eğitim yolculuklarında en zorlanan grubu oluşturmaktadır. Özel gereksinimli öğrenciler (ÖGÖ'ler) ilköğretim ve ortaöğretimde eğitime eriştikleri oranda yükseköğretime erişememektedir. Yöneticilerin bu öğrencilere yönelik Türkiye'de yaptıkları uygulamalar merak konusudur. Ayrıca kapsayıcı eğitim uygulamalarına Türkiye'den çok daha önce başlayan Amerika Birleşik Devletlerindeki (ABD) uygulamalar da araştırılmak istenmiştir. Bu amaçla Türk ve Amerikan üniversitelerindeki özel gereksinimli öğrencilere yönelik yönetsel uygulamalar kültürlerarası bir çalışma olarak gerçekleştirilmiştir. İki ülkedeki üniversitelerdeki özel gereksinimli öğrencilere yönelik uygulamaların benzeyen ve ayrışan yönleri ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bu çalışma, üniversitedeki her seviyeden akademik ve idari yöneticilerle (örneğin dekan, bölüm başkanı, müdür vb. bunlara altı aydan fazla vekalet edenler) gerçekleştirilmiştir. Araştırma, Türkiye'de İzmir'de ve ABD'de Chicago'da (Şikago) ikişer toplam dört üniversitede yapılmıştır. Çalışma, Türkiye'deki üniversitelerden on bir, ABD'dekilerden dokuz olmak üzere yirmi katılımcı ile yapılmıştır. Araştırma olgubilim desenine göre tasarlanmış ve 2020 -2023 yılları arasında gerçekleştirilmiştir. Veriler yarı yapılandırılmış görüşme formu ile bireysel görüşmeler gerçekleştirilerek elde edilmiştir. Türkiye'deki görüşmelerin bir bölümü yüz yüze, bir bölümü çevrimiçi, ABD'deki görüşmelerin tamamı çevrimiçi yapılmıştır. Verilerin analizi içerik analizi ile gerçekleştirilmiştir. Sonuçlar, Türkiye'deki ve ABD'deki katılımcıların ÖGÖ'lerle ilgili mevzuattan haberdar olduğu, üniversitelerin web sitelerinin ÖGÖ'ler için daha erişilebilir olması gerektiği, iki ülkede de katılımcıların ÖGÖ'lerle diğer öğrencilerin bir arada eğitim görmelerine çok olumlu baktıkları görülmüştür. Ancak Türkiye'de ÖGÖ'lerin saldırgan tavırları olursa sıkıntı yaratabileceği kaygısı, ABD'de ise kalabalık sınıflarda ÖGÖ'lerin rahatsız olduğu, sınıftaki diğer öğrencilerin ÖGÖ'lerin sorularından hoşnut olmadıkları belirlenmiştir. İki ülkede de öğretim elemanlarının ÖGÖ'lerin eğitimine duyarlı oldukları görülmüştür. Ancak, bazı ÖGÖ'lerin ilerde mesleklerini gerektiği gibi yapamayacaklarına yönelik öğretim elemanlarında kaygılar olduğu da söylenebilir. ABD'de ise bazı öğretim elemanlarının değişime kapalı ve ÖGÖ'lerin eğitimi konusunda işbirliği içinde olmadıkları belirlenmiştir. Her iki ülkede de ÖGÖ'ler için gönüllülük ilkesi, akademik uyarlama sistemi, sınav tedbiri, derste ses kaydına izin, akran desteği uygulamaları olduğu, ancak ABD'de öğrenci başarısını artırmak için Öğrenci Başarı Merkezi bulunduğu Türkiye'de olmadığı görülmüştür. Her iki ülkede de yeni kurulmuş üniversitelerde ÖGÖ'lerle ilgili birimlerin işleyişinin işlevsellik, yönetim ve kadro açısından yetersiz olduğu görülmüştür. Her iki ülkede de öğretim elemanlarının ÖGÖ'ler konusunda eğitim eksiği, ÖGÖ'lere duyarlı ders programı ve planı eksiği olduğu belirlenmiştir. Her iki ülkede de özel yeteneklilerin bilinmemesi, ihmal edildiği, onlara yeterli eğitim ve sosyal-psikolojik destek sağlanmadığı görülmüştür. Ayrıca görünür kısıtı olmayan ÖGÖ'lerle ilgili de çalışmalar yapılmasının gerektiği görülmüştür. Türkiye'de ÖGÖ'lerle ilgili birimlerde özel eğitim uzmanlarının, psikologların istihdam edilmesi, öğretim elemanlarına asistanlık ya da doktora döneminde formasyon dersleri verilmesi, ABD'de akademik uyarlamalarla ilgili denetimin ve izlemenin yapılması ile ilgili bulgular elde edilmiştir. Tüm bunlara ek olarak, ABD'de ÖGÖ'lerin eğitiminin yasal bir zorunluluk olduğu konusu ön plana çıkarken, Türkiye'de yöneticilerin bireysel çabaları daha fazla ön plana çıkmıştır.