Türk anayasa yargısında somut norm denetimi: konusu, şartları ve işleyişi

Varlık sebebi anayasaya uygun bir kamu düzeni temin etmek olan anayasa yargısının esas işlevi, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini korumak amacıyla kanunların anayasaya uygunluğunun yargısal denetimini gerçekleştirmektir. Anayasaya uygunluğun yargısal denetimi çeşitli şekillerde gerçekleştirilmektedir. Bunlardan biri de def'i veya itiraz yolu olarak da ifade edilen somut norm denetimidir. İlk uygulaması 19'uncu yüzyılın başlarında ABD'de gerçekleşmiş olan somut norm denetiminin Türkiye'de uygulanmaya başlaması, 1924 Anayasası dönemindeki birkaç istisna dışında 1961 Anayasası ile söz konusu olmuştur. 1982 Anayasası'nın da yer verdiği somut norm denetiminin konusunu kanunlar, olağan dönem cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve 2017 Anayasa değişikliği öncesi yürürlüğe girmiş ve hâlen yürürlükte olan olağan dönem KHK'ları oluşturmaktadır. Somut norm denetimine, bakılmakta olan bir davada uygulanacak normlar hakkında, tarafların veya mahkemenin anayasaya aykırılık iddiasında bulunmasıyla başvurulabilmektedir. Tarafların ileri sürdüğü anayasaya aykırılık iddiasını ciddi bulan veya re'sen anayasaya aykırılık iddiasında bulunan mahkeme, aykırılık iddiasını Anayasa Mahkemesi'ne göndermekte ve davayı geri bırakmaktadır. Beş ay içerisinde aykırılık iddiası hakkındaki kararın gelmemesi hâlinde, mahkeme mevcut mevzuata göre davaya devam etmekte; ancak, dava hakkında kesin karar verilene kadar aykırılık iddiası hakkındaki kararın gelmesi hâlinde, mahkemenin Anayasa Mahkemesi kararına uyması gerekmektedir. İşin esasına girilerek verilen ret kararının Resmi Gazete'de yayımlanmasının üzerinden on yıl geçmedikçe, aynı kanun hükmü hakkında somut norm denetimine tekrar başvurmak mümkün olmamaktadır. Anayasa Mahkemesi'nin somut norm denetimi neticesinde verebileceği kararlar esas itibariyle iptal ve ret kararlarından ibaret olmak birlikte; Anayasa Mahkemesi, içtihatlar yoluyla yürürlüğün durdurulması kararı gibi yeni karar türleri oluşturmuştur.