Türk dünyası sözlü şiir geleneğinde deyişme sanatı üzerine mukayeseli bir inceleme

Kökleri kadim zamanlara dayanan deyişme sanatı, her topluluğun kendine ait özelliklerini aksettiren bir sözlü şiir ürünüdür. Deyişmelerde başta günlük konular olmak üzere dönemin kültürel, toplumsal, siyasi, tarihî ve ekonomik meselelerinin ele alındığı görülür. Konuyla ilgili kaynaklara bakıldığında geleneğin, geçmişte oldukça canlı bir şekilde yaşatıldığına tanık olunur. Bu gelenek, çağdaş dünyamızda kimi Türk topluluklarında zayıflamış haldeyken, kimi Türklerde hâlen canlılığını korumaktadır. Bu doktora tezinin de konusu, geçmişten günümüze Türk Dünyası'nda deyişme sanatının tarihi seyridir. Öncelikle çalışmamıza daha geniş bir bakış açısı kazandırması amacıyla Türk Dünyası ve dünya literatüründe deyişme ile ilgili çalışmalar, deyişmenin tanımı ve tasnifleri ele alınmıştır. Daha önce deyişmelere Türk Dünyası kapsamında herhangi bir tasnif denemesinin uygulanmadığı göz önünde bulundurularak ilk kez tematik açıdan ve işlevbakımından bir tasnife tabi tutulmuştur. Konunun anlaşılır olması bakımından çalışmada, deyişmeler biçim bakımından tahlil edilerek hece ölçülerine ve mısra sayılarına göre incelenmiştir. Ayrıca birden fazla kişiler tarafından icra edilen deyişmeler, deyişenlerin sayısına ve cinsiyetine göre değerlendirilmiştir. Çalışmada deyişmelerin farklı bir biçimi olan dedim-dedi şiirlerinin tanımı yapılmış ve konularına göre tasnifi yapılmıştır. Bu deyişme şeklinin Anadolu sahasının yanı sıra Azerbaycan, Özbekistan, Türkmenistan sahaları ve Uygur Türklerindeki elde edebildiğimiz örneklerinin özellikleri karşılaştırılarak ayrıntısıyla verilmiştir. Arap edebiyatında münazaraadıyla bilinen ve insan ile insan dışı varlıkların konuşturulduğu deyiştirme, söyleştirme tarzı şiirler deyişenlerin durumuna göre çeşitli alt başlıklara ayrılarak incelemeye tabi tutulmuştur. İlaveten, çalışma içerisinde Türk Dünyası deyişmelerindeki ortaklıklar ve benzerlikler tespit edilmiştir. Çalışma sırasında yararlanılan bütün metinler numaralandırılarak tezin son kısmına eklenmiştir. Anahtar Sözcükler Türk Sözlü Şiiri, Türk Dünyası, Şiir Sanatı [Deyişme], Halkbilimi, Türkoloji