Türk hukukunda aşırı cezanın indirilmesi

Tez konumuz olan aşırı cezanın indirilmesi, uygulamada oldukça kullanılan ceza koşulu ile belirlenen ceza miktarının yüksek ve dolayısıyla adalet ve hakkaniyete aykırı düşmesi nedeniyle, kanun koyucunun, zayıf olan tarafın istismar edilmesini önlemek, tarafların malvarlıkları arasında adil bir denge kurmak saikiyle düzenlediği bir kurum olarak tezahür etmektedir. Ceza koşulunu kısaca borçlunun borcunu tam veya gereği gibi ifa etmemesi halinde alacaklıya ödemeyi kabul ettiği ceza hususundaki anlaşma olarak nitelendirmek mümkündür. Cezanın indirilmesinde amaç, tarafların menfaat dengesini korumak, istismarı önlemektir. Kanunda aşırılığın tespiti konusunda bir ölçüt bulunmamaktadır. Ancak doktrin ve yargı içtihatları incelendiğinde, sözleşmenin niteliği ve süresi, borçlunun kusuru, sözleşmenin ihlalinden dolayı alacaklının uğradığı zararlar, alacaklının ortak kusuru, taraflar arasındaki menfaat dengesi, kusurun derecesi, tarafların sözleşmedeki üstünlüğü, tarafların ekonomik durumları, borcun tarafların ekonomik özgürlüğü üzerindeki etkisi, tarafların ceza koşulu belirlerken içinde bulundukları durum, ceza koşulu ile elde edilmek istenen menfaat yani ceza koşulunun sözleşmedeki fonksiyonu gibi ölçütler aşırılığın tespitinde faydalanılabilecek ölçütler arasında sayılabilir. Hâkim adalet ve hakkaniyet esaslarına uygun olarak cezanın aşırı olup olmadığını tespit etmelidir. İndirim yaparken ana kuralın sözleşme serbestisi olduğu unutulmamalı, indirime ilişkin olağanüstü yetki, hakim tarafından ölçülü kullanılmalıdır. Cezanın aşırılığı tespit edilirken hem öznel hem de nesnel koşullara bakılmalı; ceza miktarının nesnel olarak yüksek olması yanında bu yüksekliğin tarafların öznel durumu bakımından da adalet ve hakkaniyete aykırı olması halinde aşırı cezanın indirilmesi gerekmektedir.