Türk resim sanatında (1908 - 1930) Erken Cumhuriyet Dönemine kadar ilk ve öncü kadın ressamlar

Kadının konumu, toplum içerisinde yüklenmesi gereken sorumlulukları ve görevleri, dönemden döneme ve toplum anlayışlarına göre farklılıklar göstermiştir. Teokratik bir yapıya sahip olan Osmanlı İmparatorluğu döneminde, Tanzimat'tan 1.Dünya Savaşı sonuna kadar geçen dönemde, kadın sorununa ilişkin gelişmeler, toplumun her kesimindeki kadını kapsar nitelikte değildir. Bu gelişmelerin ancak büyük kent kadınlarının çok sınırlı bir kesimine yönelik olduğu görülmektedir. Bu dönemde, kadınların büyük bir bölümü tarımda çalışırken, büyük kentlerde de çok az sayıda kadın öğrenim olanaklarına sahip idi. Birinci Dünya Savaşıyla birlikte Müslüman Türk kadınlar fabrikalarda çalışmaya başladılar. Bu fabrikaların bazıları; İstanbul İplik ve Kibrit Fabrikaları, Adana bölgesinde de Mavrumati fabrikasıdır. Fabrikalarda çalışan işçi kadınlar da çok düşük ücret karşılığı çalışmaktaydı. Tanzimat Fermanı'nın içeriğinde; halkın güvenliği, hukuk, vergi adaleti, askerlik, mülkiyet güvencesi gibi konuların yer almasına rağmen kadınlara bir hak tanınmamıştı. Kadın statüsünün bu durağan hali, Tanzimat döneminden itibaren tartışılmaya başlanmıştır. Resim sanatı, Tazimattan sonra başlamış, Türk kızlarının sanat eğitimi ile tanışması da "İnas Sanayi-i Nefise Mektebi"nin açılması ile başlamıştır. Bu okuldan önce resmî anlamda kız çocuklarına sanat eğitimi veren bir devlet kurumu mevcut değildi. Sanat eğitimi, ailelerin kız çocuklarına özel dersler aldırmasıyla gerçekleştiriliyor; bu çocuklar daha sonra eğitimlerine yurtdışındaki okullarda devam ediyorlardı. 1914 yılında İnas Sanayi-i Nefise Mektebinin kuruluşu ile kadın ilk defa sanat alanında eğitimi görmeye başladı. 1916 yılında başlayan "Galatasaray" Sergilerinde ilk kez kadın ressamlar da eserlerini sergileme imkanı buldu. Ardından devlet tarafından verilen burslarla, ilk kadın ressamlarımızdan olan "Belkıs Mustafa" gibi bazı kadın sanatçılar, yurt dışında eğitim görme fırsatı elde ettiler. Önceleri gerçekçi ve natüralist üslupta çalışmalar yapan ilk kadın ressamlar Avrupa'da aldıkları eğitimin ardından yeni sanat akımlarını çalışmalarına uyguladılar. Temalarının çoğunu güncel konular, yeni yaşam tarzı, portre ve peyzajlar oluşturuyorlardı. Bu kadın sanatçıların genelinin çalışmalarına baktığımızda kadın portreleri, günlük yaşam ve modern kadın imgesinin ağırlıklı olarak kullanıldığını görürüz. Dönemin toplumsal ve siyasi koşulları göz önünde bulundurulduğunda, model olarak yakın çevrelerini kullanmaları kaçınılmaz bir durumdur. Yaşadıkları dönem itibarıyla kadın ressamların ortak özelliklerinden biri de hepsinin kültürlü, aydın ve aristokrat ailelerin kızları olmalarıdır. Osmanlı toplumu, sanat ve sanat eğitimi ile ilgili gelişmelere kapılarını Batı'ya göre epey geç açmıştır. Dolayısıyla sanatın, toplumun tüm kesimlerinde kabul görmesi de zaman almıştır. Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra Türkiye Cumhuriyeti Devleti her sınıftan bireyine, sanatı tanıma ve sanatla ilgilenme imkanı sağlamıştır. Toplumsal kesimlerin üst ve aşağı gelir düzeyi arasındaki uyuşmazlığa "Halkçılık" ilkesiyle Cumhuriyet yönetimi son vermiştir. Türkiye Cumhuriyetinin temel ilkelerinden olan "Halkçılık" ve bunun doğal sonucu olan ulusal egemenlik, kültür ve sanat politikasının da gelişimini belirlemiştir. Cumhuriyetin kuruluşuyla kadının yaşamında birçok olumlu değişiklikler yapılmış, kadın yasalar karşısında erkekle eşit konuma sahip olmuştur. Aynı şekilde kadına sanat yaşamına adım atma ve bu alanda erkeklerle eşit sanat eğitimi görme fırsatı verilmiş, erkeklerle aynı sergilerde yer alabilmişlerdir. Kadın sanatçılar da erkek sanatçılar gibi kişisel sergi açma olanaklarını elde edebilmişlerdir. Anahtar kelimeler: Kadın ressamlar, öncü kadınlar, natüralist, resim sanatı, portre