Electronic tax audit in the Turkish tax system

Bu tez, Türkiye'de vergi denetiminin dijital dönüşümünü; hukuki temelleri, kurumsal yapılanması ve teknolojik uygulamalarıyla birlikte bütüncül bir yaklaşımla incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, Vergi Denetim Kurulu Başkanlığı (VDK) tarafından kurulan elektronik vergi denetimi altyapısını ve bu altyapının vergi denetim sürecini uçtan uca elektronik ortama taşıyan yapısını analiz etmektir. Bu kapsamda, elektronik denetimin kurumsal mimarisi, işleyişi ve denetim sürecinin farklı aşamalarındaki rolü ortaya konulmaktadır. Araştırma; vergi mevzuatının nitel analizi, kurumsal uygulamaların incelenmesi ve uygulamaya dönük teknik katkılar temelinde yürütülmüştür. Vergi Usul Kanunu'nun elektronik defter ve belge uygulamaları gibi elektronik uygulamalara imkân tanıyan hükümlerine paralel geliştirilen VDK-BİS, VEDAS, E-VİZ, e-Tutanak, KURGAN ve Rapor Otomasyon Sistemi gibi entegre sistemler sayesinde vergi denetiminin tüm aşamaları elektronik ortamda yürütülebilir hâle gelmiştir. Bu altyapı, denetim süreçlerini daha izlenebilir, standartlaştırılmış ve veri odaklı bir yapıya dönüştürmüştür. Kurumsal sistem analizinin ötesinde tez, Justitia Projesi kapsamında gerçekleştirilen özgün bir uygulama katkısı da sunmaktadır. Bu çerçevede, bir elektronik belge görüntüleyici yazılım; denetim veri analitiği, istatistiksel testler, anomalilik analizleri, makine öğrenmesi destekli yöntemler ve grafik (graph) tabanlı ilişki analizleri entegre edilerek işlevsel bir denetim ve analiz programına dönüştürülmüştür. Bu uygulama, elektronik denetim tekniklerinin yalnızca merkezi idare düzeyinde değil, küçük ve orta ölçekli işletmeler ve özel sektördeki denetçiler açısından da uygulanabilir olduğunu göstermektedir. Elde edilen bulgular, Türkiye'de vergi denetiminin geleneksel ve geriye dönük belge incelemesine dayalı yapıdan; cari, analitik ve risk odaklı bir denetim yaklaşımına evrildiğini ortaya koymaktadır. OECD Tax Administration 3.0 yaklaşımı, IMF VITARA çerçevesi ve SAF-T uygulamalarıyla karşılaştırıldığında, Türkiye'nin elektronik vergi denetimi altyapısının ileri kayda değer bir gelişim gösterdiği değerlendirilmektedir. Anahtar Kelimeler: Elektronik Vergi Denetimi, Dijital Denetim Sistemleri, Denetim Veri Analitiği, Yapay Zekâ Destekli Denetim, Sürekli Denetim ve Sürekli Gözetim