Türkiye' de anıtsal kültür varlıklarının korunmasında görülen sistematik sorunların kaynağının tespitine yönelik analitik bir değerlendirme

Binlerce yıllık uygarlık tarihi boyunca insanoğlunun oluşturduğu, bugün "Taşınmaz Kültür Varlıkları" diye adlandırılan yapıtları koruma olgusu, çağımızda insanlığın ortak sorunu olarak kabul edilen ve üzerinde önemle durulması gereken bir sorumluluktur. İletişim ve ulaşım araçlarının eriştiği düzeyin dünyadaki toplumları birbirine yaklaştırması, ulusları bu ortak mirasa sahip çıkmaya zorlamakta, dolayısıyla eser sahipleri ve yönetimlerin sorumluluğunu da arttırmaktadır. Bu doğrultuda tarihi yapıların korunması için yasal düzenlemelerin önemi kabul edilmiş, başlangıçta bireysel çaba ve girişimlerle sınırlı olan koruma anlayışı, zamanla uluslararası bir sorumluluk haline gelmiştir. Koruma olgusunun geldiği bu önemli seviyeye rağmen, ülkemizdeki koruma altına alınmış taşınmaz kültür varlıklarının mevcut durumu incelendiğinde sonucun olması gereken düzeyde gerçekleşemediği görülmektedir. Bu bağlamda, bu çalışmada ülkemizde yapılmakta olan koruma çalışmalarının hedeflerine ulaşmasında yaşanan sorunları genel olarak ana başlıkları altında tespit edip, bu sorunlara ilişkin detayları alt başlıkları ile analiz edilerek koruma sürecinin doğru yönetilmesi ve gerçekleştirilmesi için temel olacak sonuçların ortaya konması amaçlanmıştır. Yapılan akademik araştırmalar sonucunda ülkemizde taşınmaz kültür varlıklarının korunması çalışmalarında yaşanan sorunların oluşmasında 'sistematik' olarak mevcut işleyiş, örgütlenme ve uygulamalar kapsamında 5 ana parametre ve alt parametrelerden kaynaklanabileceği belirlenmiştir: Sosyo-Ekonomik (kavramsal, ekonomik, toplumsal), Yasal (kanun, yönetmelik, ilke kararları), Yönetimsel (merkezi, yerel, sivil toplum örgütleri), Kentleşme ve Planlama (işlevsel, fiziksel, rant ve imar (görsel bozulma) ve Uygulama (öncesi-sonrası) parametreleri. Materyal ve metot olarak; çalışma alanındaki tarihi yapıların korunmasında yaşanan sorunların söz konusu ana ve alt parametrelerden kaynaklandığını belirleyebilmek için, alanda 25 anıtsal yapı (4 Camii- 4 Hamam, 10 Han, 7 Medrese) üzerinden değerlendirerek tespit etmek amaçlanmıştır. Bu doğrultuda söz konusu yapılarla ilgili veriler, Konya Vakıflar Bölge Müdürlüğü ile aynı alanda görev yapan Konya Taşınmaz Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü kapsamına bulunan Konya, Aksaray ve Karaman illerinde günümüze kadar ulaşabilen çoğunlukla Selçuklu dönemine ait çeşitli işlevdeki anıtsal yapılar incelenmiştir. Bu kurum verilerinin yanı sıra yerel yönetimlerin arşivleri ile tarihi eser korumacılığı konusunda proje ve uygulama yapan özel firmaların arşivlerinden faydalanılmıştır. Elde edilen veriler doğrultusunda her bir anıtsal eser için envanter tabloları oluşturulmuştur. Bu tablolarda yapıların künyesi, genel tanımları, mimari özellikleri, tarihsel müdahale (onarım) süreçleri ile parametreler bağlamında tespit edilen sorunlar detaylı bir şekilde ele alınmıştır. Hazırlanan envanter tabloları doğrultusunda tarihi eserlerde yaşanan sorunların hangi parametrelerden kaynaklandığına ilişkin tespitler, bir anket formu yardımıyla korumacılıkta proje ve uygulamada 15 uzman ile yüz yüze yapılan çalışmalar ile elde edilmiştir. Elde edilen veriler "IBM SPSS v23" programı ile analiz edilerek; söz konusu anıtsal yapılarda görülen sorunların sayısal ve yüzde değerleri, daha çok hangi tür sorunlar ağırlıklı olarak görüldüğü ve de önemli parametrelere ilişkin çaprazlamalar yapılarak sorunların parametrelere göre değişimleri ortaya konmuştur. Sonuç ve değerlendirme olarak; ülkemizde tarihi yapıların korunmasında önemli parametreler olarak belirlenen sosyo-ekonomik, yönetimsel, kentleşme ve uygulamaya yönelik konularda birçok sorunlar tespit edilmiştir: kültürel ilgisizlik, eğitim eksikliği ile finansman zorluklar; kurumlar arası eşgüdümsüzlük ve yasal mevzuattaki eksiklikler; çevre-imar düzenlemeleri, işlevlendirme, özgün plan şemaların bozulması, bakım ve onarımlarının ihmal edilmesi; kullanım-işlevlendirmede yapıların özgünlüklerine zarar verilmesi, tespit ve tescillemelerde gecikmeler, restorasyon projelerine aykırı uygulamalar yapılması ve denetimlerin dikkatlice yapılmaması gibi sorunlar ön plana çıkmıştır.