Türkiye'de birinci dönem balıkçı gemisi geri-alım programının değerlendirilmesi

Balık stokları ve avcılık kapasitesi arasında bir denge sağlayarak aşırı avcılığı önlemek, balıkçılık yönetimi için bir zorunluluktur. Bu dengeyi sağlamada balıkçı gemilerinin sayılarının ve avcılık kapasitelerinin düzenlenmesi önemli rol oynar. GTHB, 7 Mayıs 2012 tarih ve 28285 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Tarımsal Destekleme ile su ürünleri kaynaklarının korunması, sürdürülebilir işletilmesi ve stoklar üzerindeki av baskısının azaltılması amacıyla, su ürünleri ruhsat teskeresine sahip on iki metre ve üzerindeki balıkçı gemisi sahiplerine, gemilerinin avcılıktan çıkarılması karşılığında, gemi boyuna göre belirli miktarlarda destekleme yapan bir program başlatmıştır. Bu tezin amacı, ilgili programın sonuçlarını ortaya koymaktır. Bu amaçla, programda alımı gerçekleşen 364 balıkçı gemisi arasından, basit tesadüfi örnekleme yöntemi kullanılarak belirlenen 76 balıkçı ile telefon anketi yapılmıştır. Geri alım programları dünyada 46 yıldır uygulanmaktadır. Türkiye de ise birinci kuşak geri alım programı 2012 yılında başlatılmış, 2013 yılında ikinci, 2014 yılında üçüncü, 2016 yılında ise dördüncü kuşak geri alım programı uygulamaya geçirilmiştir. Birinci kuşak geri alım programına 407 adet balıkçı gemisi başvurmuştur. Bunlar içinde alım kriterlerine uygun 364 adet balıkçı gemisinin alımı gerçekleşmiştir. Yapılan başvurular, plaka kodları esas alınarak gruplandırıldığında en çok başvuru 181 adet (%44,5) gemi ile Marmara Bölgesi'nden yapılmıştır. Akdeniz'den 104 adet (%25,5) balıkçı gemisi, Ege'den 68 adet (%16,7) balıkçı gemisi ve Karadeniz'den ise 54 adet (%13,3) balıkçı gemisi programa başvuru yapmıştır. Programdan yararlanan gemilerin; 323 adedi (%88,7) 12-20 m boy grubunda olan küçük ölçekli balıkçı gemilerinden, 41 adedi (%11,3) ise 21 m ve üstü boy grubunda olan büyük ölçekli balıkçı gemilerinden oluşmuştur. Programdan yararlanan 364 adet balıkçı gemisinin 33 adedi (%9) sac, 331 adedi (%91) de ahşap gemidir. Desteklemede toplam 62,1 milyon TL harcanarak, boyu 12 m üzerinde olan 1.868 adet balıkçı gemisinin %19,5'i filodan çıkarılmıştır. Bu gemilerden; 11 adedi kontrol gemisi yapılmak üzere il müdürlüklerine ve 18 adedi ise araştırma gemisi yapılmak üzere üniversitelere hibe edilmiştir. Geriye kalan 335 adet gemi ise Makine Kimya Endüstri Kurumunun İzmir Aliağa Gemi Söküm Tesislerinde ayrıştırma işlemine tabi tutulmuştur. Çalışmaya katılan balıkçıların ortalama yaşı 50±12, ortalama tecrübeleri ise 33±12 yıldır. Balıkçıların %91'nin birincil mesleği balıkçılıktır. Balıkçıların %91'i programı faydalı bulmuştur, %95'i ise programın devam etmesi gerektiğini düşünmektedir. Programa katılan balıkçıların %37'si trol, %24'ü gırgır, %22'si uzatma ağı ve %17'si ise birden çok av aracı ile avcılık yapmaktadır. Balıkçıların %40'ı balıkçılığın karsız hale gelmesinden dolayı balıkçılıktan çıkmak istediğini belirtmiştir. Bunu %15 ile emekli olma isteği ve %12 ile programın cazip bir fırsat olarak görülmesi takip etmektedir. Balıkçıların %68'i devletin gemilerine biçtiği değerden memnun olduğunu, %12'si kısmen memnun olduğunu ve %20'si ise memnun olmadığını bildirmiştir. Gemisini veren bireylerin %61'i balıkçılık sektöründe çalışmaya devam edeceklerini, %17'si yeni bir balıkçı gemisi alacağını bildirmiştir. %45'i ise zaten ikinci bir gemi sahibi ve geri alım programına ellerindeki atıl ya da karsız çalışan ikinci gemilerini veren balıkçılardır. Sonuç olarak, balıkçı gemisi geri satın alma programının değerlendirilmesiyle ilgili bu çalışma, sadece balıkçılık kapasitesinin düşürülmesi ve aşırı avcılıkla mücadele edilmesi açısından bilgi sunmakla kalmayıp, aynı zamanda sektörün daha iyi anlaşılması, uygun politikalar geliştirilmesi ve daha iyi yönetilmesi adına da önemlidir. Bu programdan alınacak dersler, yeni başlatılacak geri alım programlarının daha iyi planlanmasına yardımcı olacaktır. Yapılacak yeni kuşak geri alım programları da incelenmeli ve sonuçları hem kıyaslamalı hem de tüm programlar bir arada olacak şekilde değerlendirilmelidir. Bu sonuçların balıkçılık yöneticileri tarafından dikkate alınması, Türkiye balıkçılığının daha iyi yönetilmesi ve balık stoklarının sürdürülebilir kullanılmasına katkı sağlayacaktır. Anahtar Kelimeler: Balıkçılık geri alım programları, Balıkçı gemisi devre dışı bırakma, Avcılık kapasitesinin azaltılması, Filo kapasitesinin azaltılması.