Türkiye'deki önemli balarısı (apis mellifera) ırk ve ekotiplerinin morfolojik özellikleri ve performanslarının belirlenmesi üzerinde araştırmalar

145 ÖZET Türkiye'deki önemli arı ırk ve coğrafik tiplerin morfolojik özelliklerini belirleme ve Akdeniz Bölgesinde göçer arıcılık koşullarında performanslarını katılaştırmak amacı ile 1991-1993 yıllan arasında yürütülen bu araştırmada, Orta Anadolu Bölgesi (Ankara- Beypazan), Kuzeydoğu Anadolu Bölgesi (Ardahan-Posof), Trakya Bölgesi (Tekirdağ- Saray), Marmara Bölgesi (Çanakkale-Gökçeada), Ege Bölgesi (Muğla-Femiye) ve Akdeniz Bölgesinde (İçel-Erdemli) yaygın yetiştiriciliği yapılan an genotipleri denemeye alınmışlardır. İki yıllık deneme süresi içerisinde Anadolu, Kafkas, Muğla, Gökçeada, Trakya ve Alata genotip gruplarının yaşama gücü oranlan sırasıyla % 100, % 80, % 100, % 100, % 80 ve % 100 olarak belirlenmiştir. Koloni populasyonu gelişimi olarak kabul edilen an ile kaplı ortalama çerçeve miktarı onbir dönem için Anadolu grubunda 7.54±0.37 adet, Kafkas grubunda 8.68±0.57 adet, Muğla grubunda 17.04±0.76 adet, Gökçeada grubunda 13.94±0.79 adet, Trakya grubunda 8.52±0.40 adet ve Alata grubunda 13.84±0.61 adet/koloni olduğu ve bu genotip gruplarında ortalama kuluçka üretim alanının sırası ile 1112.6*1 10.68 cm2, 1184.8±162.85 cm2, 2387.5±163.53 cm2, 2030.2±188.86 cm2, 1433.9±153.19 cm2 ve 1501.5±128.81 cm2/koloni olduğu saptanmıştır. Kolonilerin populasyon gelişimleri ile kuluçka üretim etkinlikleri, petek işleme etkinlikleri ve bal verimleri arasında pozitif ve yüksek (sırasıyla r=+0.S46, r=+0.917 ve r=+û.918) ilişkiler belirlenmiştir. Göçer analık koşullarında ortalama en yüksek kuluçka etkinliği Temmuz döneminde (3245.1 cm2), en düşük etkinlik ise Eylül (119.8) ve Ekim (157.7 cm2/koloni) dönemlerinde sağlanmıştır. Kolonilerin kuluçka etkinlikleri ile koloni populasyonu gelişimleri arasında r=+0.876 gibi pozitif yüksek ilişki saptanmıştır. Gruplarda altı dönemde belirlenen ortalama hırçınlık eğilimi testinde Kafkas ansının diğer gruplardan çok daha sakin olduğu belirlenmiştir. Kolonilerin populasyon gelişimleri ile hırçınlık eğilimleri arasında r=+0.539 gibi pozitif ve yüksek ilişki saptanmıştır. Deneme süresince Gökçeada genotipini temsil eden koloniler dışında doğal oğul veren koloni olmamıştır. Gökçeada genotipinin ise % 30 düzeyinde oğul verdiği ve oğula eğilimli olduğu belirlenmiştir.146 Kolonilerin yıllık ortalama bal verimleri Muğla, Alata, Gökçeada, Kafkas, Anadolu ve Trakya gruplarında sırasıyla 50.16±4.30 kg, 43.48±3.46 kg, 41.21±5.18 kg, 26.56±5.51 kg, 20.57±3.60 kg ve 15.94±3.40 kg/koloni olarak belirlenmiştir. Genotip grupların yaz sezon boyunca işledikleri temel petek ortalamalarına göre Muğla (7.55±1.256) ve Gökçeada (6.50±1.229) genotip grupları en yüksek, Anadolu grubu ise (0.75±0.364 adet/koloni) en düşük etkinliği göstermiştir. Ayrıca kolonilerin temel petek işleme etkinlikleri ile bal verimleri arasında r=+0.764 gibi pozitif yüksek ilişki bulunmuştur. Kışlama yeteneği Anadolu grubunda % 75.59±3.89), Kafkas grubunda % 69.33±7.25, Muğla grubunda % 64.25±2.90, Gökçeada grubunda % 72.90±3.66, Alata grubunda % 62.63±3.51 ve Trakya grubunda ise % 41.47±6.87 olarak saptanmıştır. Genotip gruplarda morfolojik özelliklerin karakterize edilmesi ve populasyonun genel tanımı için 41 karakterin belirlenmesi ve 31 karaktere uygulanan diskriminant analizde dördüncü tergit keçe bant genişliği, kıl uzunluğu, mumaynaları arası mesafe, cubital b damar uzunluğu, üçüncü tergit genişliği, tibia uzunluğu, kanat A4, B4, D7, Gl2, L13 ve 026 damar açı karakterlerinin gruplandırmada önemli oldukları belirlenmiştir. İlk iki diskriminant fonksiyonun toplam varyansın % 93.72 düzeyinde ayırım sağladıkları saptanmıştır. Genotip gruplar gerek ortak sınır ve gerekse ikinci en yüksek ihtimale göre yapılan sınıflandırılmalarında; Anadolu ile Muğla, Kafkas ile Muğla, ve Trakya ile Alata genotipleri birbirleriyle ilişkili bulunmuşlarsa da genotip gruplara ait örneklerin tümünün % 100 düzeyinde isabetle gruplandırıldıkları ve iç içe geçme (overtlaping) olmadığı belirlenmiştir. Genotip gruplara ait en küçük ve en büyük kanonik (canonical) diskriminant fonksiyon katsayılarının Anadolu genotipi için -1.9944 ile 2.0772, Kafkas genotipi için 0.0861 ile 3.3860, Muğla genotipi için -1.8313 ile 4.2487, Gökçeada genotipi için - 3.3215 ile 7.5392, Trakya genotipi için -5.6136 ile 0.2627 ve Alata genotipi için -7.0949 ile 1.3241 olduğu belirlenmiştir. Bu fonksiyonlar tarafından belirlenen merkezi (centroid) noktalar yardımıyla gelecekte Türkiye'de yetiştiriciliği yapılan önemli balansı (Apis meUifera L.) ırk ve ekotipleri kolonilerinin hangi genotip gruba ait olabileceklerinin tahmin edilebileceği bir sistem geliştirilmiştir.