Türkiye dış ticareti belirleyicilerinin çekim modeli çerçevesinde analizi

Uluslararası ticaret son yıllarda iktisadi çalışmalarda gittikçe artan bir öneme sahiptir. Uluslararası ticaret işlemleri sınırlı sayıdaki mal ve hizmetlerden oluşuyorken, yeni ihtiyaçların ortaya çıkmasıyla birlikte teknolojik gelişme, uluslararası haberleşme ve ulaştırma imkânlarının gelişmesi uluslararası ticaret işlemlerinin kapsamını ve boyutunu artırmıştır. Zamanla değişen koşullar farklı teorilerin ve modellerin gelişmesine yol açmıştır. Çalışmada, Osmanlı'nın son yıllarından başlanarak günümüze kadar Türkiye'deki ekonomik olaylardan genel olarak bahsedilmiştir. Türkiye'nin 1923 yılından itibaren dış ticareti detaylı olarak incelenmiştir. Türk dış ticareti 1923-1995 dönemi için onar yıllık dönemler halinde ithâlât, ihrâcat, dış ticaret dengesi, dış ticaret hacmi ve ihrâcatın ithâlâtı karşılama oranı verileri temel alınarak, ithâlât ve ihrâcatta yaşanan değişmelerin muhtemel sebeplerine yer verilmiştir. 1995-2015 dönemi için ise Türkiye'nin ithâlât ve ihrâcatı beşer yıllık dönemler halinde ürün ve ülke bazında incelenmiştir. Çekim modeli çerçevesinde inceleme Türkiye'nin ithâlât ve ihrâcatı için ayrı denklemler oluşturularak yapılmıştır. İthâlât denklemi için 63 ülkenin 1993-2015 dönemi verileri ihrâcat için ise 108 ülkenin 1990-2016 dönemi verileri kullanılarak analiz yapılmıştır. Türk dış ticaretinin muhtemel belirleyicileri olarak enflasyon, döviz kuru, gümrük vergisi, serbest ticaret anlaşmaları, Gümrük Birliği, İslam İşbirliği Teşkilatı, komşu ülkeler ve Karadeniz Ekonomik İşbirliği değişkenleri ele alınmıştır. Temel çekim modeli değişkenlerinin tüm denklemlerde istatistiksel olarak anlamlı olduğu ve elde edilen katsayıların iktisadi beklentiyle de uyumlu olduğu görülmektedir. Genişletilmiş çekim modelinde ise eklenen yeni değişkenler ve kukla değişkenler ithâlât ve ihrâcat için elde edilen nihai denklemlerde farklılık göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Çekim Modeli, Panel Veri, İhrâcat, İthâlât, Uluslararası Ticaret