Türkiye'nin çeşitli bölgelerinde yetişen Hypericum türlerine özgü bileşikler açısından kimyasal içeriğinin LC-MS/MS ile miktar tayini ve metot validasyonu; biyolojik aktivitelerinin araştırılması ve kemometrik değerlendirilmesi

Bu çalışmada daha önce birçok parametresi çalışılmamış 50 farklı bölgeden toplanmış ve bir kısmı endemik olan 16 farklı Hypericum türünün (H. triquetrifolium, H. scabrum, H. ternatum, H. perforatum, H. retusum, H. empetrifolium subsp. empetrifolium, H. helianthemoides, H. linarioides, H. orientale, H. pruinatum, H. lysimachioides var. spathulatum, H. hyssopifolium var. elongatum, H. confertum subsp. confertum, H. armenum, H. pseudolaeve, H. lydium) yağ asidi, uçucu yağı, aroması, fenolik bileşenleri ile antioksidan, sitotoksik, antikolinesteraz, üreaz ve tirozinaz inhibisyon aktiviteleri çalışılarak 16 türün kimyasal ve biyolojik olarak taranmaları amaçlanmıştır. Bitkiler, tarihin eski çağlarından beri çeşitli hastalıkların tedavisinde kullanılmışlardır. Zengin bitki örtüsüne sahip olan ülkemizde de hastaları tedavi etmek amacıyla kullanılan bitkiler, kimyasal ve biyolojik olarak incelenmektedir. Hypericum türleri, Clusiaceae (Guttiferae, Hypericaceae) familyasına ait bitkiler olup dünyada yaklaşık 500 türle temsil edilmektedir. Bu cinsin Türkiye'de 97 türü bulunmaktadır ve bunların 48'i endemiktir. Türkiye'de sarı kantaron, binbirdelik otu, koyunkıran ve kılıç otu adlarıyla bilinmektedirler. Hypericum türlerinden elde edilen özütler; depresyon tedavisinde, mide rahatsızlıklarında (gastrit, ülser), iştah açıcı, sarılıkta, haricen yaralarda iltihap kurutucu olarak (merhemi yapılarak veya zeytinyağında bekletilerek), pekmezde antioksidan katkı, ayak mantarında, diş eti iltihaplanmasında (gargara yaparak), balgam söktürücü, sinüzitte, bağırsak iltihabında, basurda, ateşli hastalıklarda ateş düşürücü ve kan yapıcı özellikleri ile geleneksel olarak birçok hastalığın tedavisinde kullanılmaktadır. Hypericum türleri, çok sayıda biyoaktif bileşik içermektedirler. Bunların başlıcaları; naftodiantron grubu bileşikleri olarak bilinen hiperisin ve psödohiperisin, floroglusinol türevleri olarak bilinen hiperforin ve adhiperforin flavonoidler, ksantonlar ve prosiyanidin bileşikleridir. Hem kimyasal içerik hem de biyolojik aktivite bakımından Hypericum türlerinin çeşitli tıbbi özellik gösterdikleri görülmektedir. Literatürde hem dünyada hem de ülkemizdeki Hypericum türleri hakkında oldukça fazla çalışma mevcuttur. Fakat Literatürdeki çalışmalar bu kadar kapsamlı ve detaylı değildir. Bu çalışmada, Türkiye'nin daha çok doğu bölgesinden toplanmış 16 farklı Hypericum türünün kök ve toprak üstü kısımlarının etanol ve petrol eteri ekstreleri hazırlanmıştır. Etanol ekstrelerinde, LC-MS/MS kullanılarak özellikle Hypericum türlerine özgü bileşiklerin kalitatif tayini yapılmış ve bu bileşenlerden hesperidin, protokateşik asit, klorojenik asit, luteolin-7-glikozit, hiperozit, rutin, apigetrin, kersitrin, astragalin, kersetin, luteolin, apigenin, hiperforin, psödohiperisin ve hiperisin gibi bileşiklerin LC-MS/MS ile nicel tayinleri için metot geliştirilmiş ve metodun validasyonu yapılmıştır. Petrol eteri ekstrelerinin yağ asidi bileşenleri nitel ve nicel olarak GC-MS ile belirlenmiştir. Bu türlerin aroma içerikleri Headspace-GC-MS/FID cihazı ile tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra Clevenger aparatı kullanılarak hidrodistilasyon yöntemi ile elde edilen uçucu yağlar GC-MS ile çalışılarak aroma içeriği ile karşılaştırılmıştır. Kimyasal çalışmalara ilaveten, türlerin uçucu yağlarının sağlıklı fibroblast, kanserli meme (MCF-7) ve kanserli kolon (HT-29) hücre hatlarına karşı sitotoksik aktivitesi araştırılmıştır. Ayrıca tüm türlerin toprak altı ve toprak üstü etanol ekstreleri ile uçucu yağlarının antioksidan, antikolinesteraz aktiviteleri ile üreaz ve tirozinaz inhibisyon aktiviteleri de belirlenmiştir. Son olarak kimyasal çalışmaların sonuçları PCA, HCA gibi kemometrik teknikler ile irdelenmiştir. Genel olarak GC-MS ile yapılan uçucu yağ analiz sonuçlarına bakıldığında çalışılan birçok örnekte α-pinen bileşiğinin major bileşen olması major olmasa bile önemli derecede bulunması dikkat çekicidir. Ayrıca çalışılan tüm türlerin monoterpen bakımından zengin olduğu tespit edilmiştir. Çalışılan Hypericum türlerinde α-pinen, trans-β-osimen, karyofilen, humulen, germakren D, β-selinen, karyofilen oksit ve α-kadinol monoterpenleri ön plana çıkmaktadır. LC-MS/MS sonuçlarına bakıldığında ise genel olarak çalışılan tüm türlerin çalışılan tüm bileşikleri belli bir oranda içerdiği ve bazı bileşenler içinde kaynak tür olabileceği söylenebilir. Özelllikle Hypericum türlerinin oldukça yüksek oranlarda hiperozit, kersitrin, rutin ve klorojenik asit içerdiği görülmüştür. Hypericum türlerinin CUPRAC, DPPH serbest radikali giderim aktivitesi ve ABTS katyon radikali giderim aktivitesi yöntemlerinde yüksek bir antioksidan potansiyelinin olduğu söylenebilir. Ayrıca özellikle Hypericum türlerine ait uçucu yağ örneklerinin yüksek bir antikolinesteraz enzim aktivitesi potansiyeline sahip olduğu görülmektedir. H. scabrum, H. retusum ve H. linarioides türlerinin uçucu yağ örneklerinin antitirozinaz enzim aktivitesinin oldukça yüksek olduğu tespit edilmiştir. Buna ilaveten H. lydium türünden elde edilen uçucu yağın canlı hücre üzerinde düşük toksik etki göstermesi ve MCF-7 ile HT-29 hücre serileri üzerinde ise yüksek sitotoksik etki göstermesi dikkat çekicidir.