Türkiye'nin e-sağlığa hazırbulunuşluk düzeyinin belirlenmesi

Bilgi, telekomünikasyon ve ağ teknolojilerindeki gelişmeler diğer alanlarda olduğu kadar sağlık hizmetleri sektöründe de devrim niteliğinde yeni paradigmaların ortaya çıkmasına sağlamıştır. Sağlık hizmetlerinde bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanılması olarak tanımlanan e-sağlık kavramının her geçen gün önemi artmaktadır. Bu bağlamda e-sağlık uygulamalarının etkinliğini ve verimliliğini artıracak bilgilere ihtiyaç duyulmaktadır. Bu araştırmada hızla gelişen teknolojik uygulamaların sağlık sektöründe hayata geçişi sırasında dikkat edilmesi gereken hususlar merak konusu olmuştur. Araştırmanın modelini karma yöntem desenlerinden biri olan keşfedici sıralı karma yöntem araştırması oluşturmaktadır. Keşfedici sıralı karma yöntem araştırmasında nitel → nicel şeklinde araştırma tasarımı oluşturulmaktadır. Bu araştırmanın ilk aşamasında bir ülkenin e-sağlık uygulamalarına hazır bulunmasının ne anlam ifade ettiği, hangi alanların e-sağlık uygulamalarına hazır bulunması gerektiği nitel araştırma sürecinde ele alınmıştır. Nitel araştırma aşamasında öncelikle e-sağlık alanında uzman olan kişiler ile yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bu görüşmelerde elde edilen veriler MAXQDA 2020 programında analiz edilerek e-sağlık uygulamalarına hazırbulunuşluğun ilgili alanları ve bu alanlara ait temalar ile kodlar tematik analiz yöntemi ile keşfedilmiştir. Bu bilgiler dikkate alındığında e-sağlık hazırbulunuşluğunun toplumsal e-sağlık hazırbulunuşluğu, sağlık kurumlarının e-sağlık hazırbulunuşluğu, yapısal e-sağlık hazırbulunuşluğu ve yazılımsal e-sağlık hazırbulunuşluğu alanlarından oluştuğu keşfedilmiştir. Keşfedilen bu alanların e-sağlık hazırbulunuşluğunu değerlendirebilecek taslak ölçekler araştırmanın nitel araştırma yöntemleri aşamasında geliştirilmiştir. Araştırmanın ikinci aşaması olan nicel yöntem araştırmaları aşaması ise nitel araştırma aşamasında elde edilen bulgulara dayalı olarak tasarlanmıştır. Nitel araştırma bulgularının nicel araştırma bulguları ile ne oranda destekleyeceği araştırmada merak edilen diğer bir unsurdur. Bu bağlamda nitel yöntem aşamasında keşfedilen e-sağlık hazırbulunuşluk taslak ölçekleri uygun örneklemler üzerinde uygulanarak ölçeklerin yapısal geçerlilikleri açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri ile incelenmiştir. Bu kapsamda toplumsal e-sağlık hazırbulunuşluğu kültürel, teknoloji ve altyapı, eğitsel, tutum, gizlilik ve güvenirlik alt boyutlarından; sağlık kurumlarının e-sağlık hazırbulunuşluğunun ise kabul ve kullanıma hazır olma, öz yeterlilik, teknoloji ve altyapı hazırlığı ile yapısal hazırlık alt boyutlarından oluştuğu hem nitel hem de nicel araştırma bulguları ile desteklenmiştir. Araştırma kapsamında ele alınan üçüncü alan ise bir ülkenin genel olarak yapısal e-sağlık hazırbulunuşluk düzeyidir. Bu alanı değerlendirebilecek ölçek literatürde yer alan bilgilere ve önceki çalışmalara dayalı olarak geliştirilmiştir. Yapısal e-sağlık hazırbulunuşluğunun değerlendirmesi bilgi ve iletişim teknolojileri verilerine, iktisadi verilere ve sağlık verilerine dayalı olarak gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın nitel araştırma aşaması bulgularına dayalı olarak e-sağlık hazırbulunuşluğunun yazılımsal olarak da değerlendirilmesi gerekmektedir. Ancak araştırmanın zaman ve maliyet sınırlamalarından kaynaklı olarak ilgili alan araştırma kapsamı dışında tutulmuştur. Araştırmanın üçüncü aşamasında ise araştırmanın ilk iki aşamasında geçerlilik ve güvenirlikleri ispatlanmış olan e-sağlık hazırbulunuşluk ölçekleri kullanılarak Türkiye'nin e-sağlık hazırbulunuşluğu toplumsal, sağlık kurumları ve yapısal alanlarda incelenmeye çalışılmıştır. Toplumsal e-sağlık hazırbulunuşluğu teknoloji ve altyapı ile kültür boyutunda yüksek oranda hazır olarak yorumlanmaktadır. Tutum, eğitim ve gizlilik/güvenirlik boyutlarında ise hazır olarak yorumlanmıştır. Sağlık kurumları öz yeterlilik, kabul ve kullanıma hazır olma, gizlilik ve güvenirlik, teknoloji ve altyapı boyutlarında hazır; yapılsal hazırlık boyutunda ise kısmen hazır olarak yorumlanmıştır. Araştırmanın yapısal hazırbulunuşluk düzeyi ise Türkiye'ye ilişkin ilgili verilerin Singapur, Finlandiya ve Hollanda verileri ile kıyaslanarak saptanmaya çalışılmıştır. Bu veriler dikkate alındığında Türkiye'nin yapısal hazırlık düzeyinin seçili diğer üç ülkeye kıyasla daha düşük olduğunu tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: E-Sağlık, Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Karma Yöntem Araştırmaları, Keşfedici Sıralı Karma Yöntem Araştırması.