Türkiye'nin imalat sanayinde sektörel ve bölgesel kümelenmelerin dışsallık etkileri

Son yıllarda, ülkeler içerisindeki bölgeler arası büyük gelişmişlik farklılıkları ve bunların çeşitli nedenleri, iktisatçıların da ?Yeni Ekonomik Coğrafya? adı altında yeniden fazlasıyla ilgi alanına girmiş bulunmaktadır. Çeşitli faktörlerin etkisinde nüfus ve ekonomik faaliyetler ülkelerin az sayıdaki belirli kentlerinde ve bölgelerinde yığılmakta / kümelenmektedir. Firmaların belirli bir coğrafik bölgede kümelenme eğilimlerinin en önemli etkenlerinden birinin pozitif dışsal ekonomilerden yararlanma çabaları olduğu bugün iktisatçılar arasında yaygın bir kabul görmektedir. Bu çalışmada, Uluslararası Sanayi Sınıflaması Revize 3 (ISIC REV 3)'e göre düzenlenmiş 22 imalat sanayi sektöründe 78 il'e ait istihdam, katma değer ve çıktı verileri kullanılarak, önce 1997?2001 yılları arasında Türkiye'de imalat sanayinde sektörlerdeki ve illerdeki kümelenme katsayıları Hirschman-Herfindahl Endeksi (HHI) ile hesaplanmıştır. Üç farklı değişkene ilişkin kümelenme katsayıları sektörler arasında ve iller arasında önemli farklılıklar sergilemektedir. Bazı sektörlerde ve illerde diğerlerine göre kümelenmenin çok daha yüksek derecede olması, söz konusu sektörlerde ve illerde önemli dışsallık etkilerinin olabileceği kuşkusunu doğurmuştur. O nedenle, çoklu doğrusal regresyon yönteminden yararlanarak, sektörlerde ve illerde anlamlı derecede dışsallıkların ortaya çıkıp-çıkmadığı araştırılmıştır. İstihdamın sektörlerde kümelenmesi, genelde sektörlerin katma değerleri veya çıktıları üzerinde pozitif dışsallık etkisine neden olmamaktadır. Ancak, istihdamdaki kümelenme dışındaki faktörler özellikle Basın ve Yayım sektöründeki katma değer ve çıktı değerleri üzerinde diğerlerine göre önemli derecede farklı pozitif dışsallık etkisine yol açmaktadır. İstihdamın illerde kümelenmesi, genelde, illerin katma değerleri üzerinde anlamlı derecede pozitif dışsallığa neden olurken, illerin çıktıları üzerinde pozitif dışsallık etkisine yol açmamaktadır. Diğer taraftan, istihdamdaki kümelenme dışındaki faktörler de özellikle İstanbul ve Kocaeli illerinin katma değerleri üzerinde; İstanbul, İzmir ve Kocaeli illerinin ise çıktı değerleri üzerinde diğerlerine göre önemli derecede farklı pozitif dışsallık etkisine yol açmaktadır.Anahtar Kelimeler: Sektörel Yoğunlaşma / Kümelenme, Bölgesel Yoğunlaşma / Kümelenme, Sanayi Kümelenmesi, Dışsallıklar.