Türkiye'de parasal şokların fiyat istikrarı üzerindeki etkileri: Teori ve uygulama (2002-2018)

Parasal şoklar bir ekonomide pek çok makro ekonomik göstergeyi etkilemektedir. Bunlar içerisinde şüphesiz önemli göstergelerden birisi fiyatlar genel seviyesidir. Fiyat istikrarsızlığının nedenlerinin tespiti Türkiye gibi enflasyonla mücadele eden ülkelerde önem taşımaktadır. Bu kapsamda çalışmada, Türkiye'de pozitif ve negatif parasal şokların tüketici fiyatları üzerindeki etkileri araştırılmıştır. Çalışmanın ilk bölümünde fiyat istikrarı kavramı ve teorisi, ikinci bölümünde parasal şoklar kavramı ve teorisi ile literatür incelemesi sunulmuştur. Üçüncü bölümde, Türkiye'de 2002-2018 döneminde M3 para arzına bağlı olarak elde edilen negatif ve pozitif para şokları ile enflasyon oranı arasındaki ilişkiler araştırılmıştır. Bu kapsamda çalışmanın bağımlı değişkeni tüketici fiyat endeksi, bağımsız değişkenleri M3, negatif-pozitif para şokları, reel döviz kuru, sanayi üretim endeksi ve dünya ham petrol fiyatlarıdır. Değişkenlerin durağanlıklarının sınnmasında Dickey & Fuller (1979) (Dickey and Fuller, 1979), Phillips & Perron (PP) (1988), Genişletilmiş Dickey & Fuller (ADF) (1981) ve Kwiatkowski, Phillips, Schmidt & Shin (KPSS) (1992), ZA yapısal kırılmalı durağanlık testleri kullanılmıştır. Değişkenler arasındaki ilişkiler Gecikmesi Dağıtılmış Doğrusal ve Doğrusal Olmayan Otoregresif Modeller (ARDL ve NARDL) ve Doğrusal ve Doğrusal Olmayan Hata Düzeltme Modelleri (ECM) kullanılarak incelenmiştir. Doğrusal ARDL yönteminde M3 parasal gösterge, NARDL yönteminde ise pozitif ve negatif parasal şoklar kullanılarak enflasyon üzerindeki etkileri araştırılmıştır. Ayrıca modellere kontrol değişkenler (sanayi üretimi, reel döviz kuru, petrol fiyatları) eklenmiştir. ARDL ve NARDL modellerinde eşbütünleşme ilişkine rastlanmıştır. ARDL modelinde para arzında ve petrol fiyatlarındaki yüzde bir artış sırasıyla, enflasyon üzerinde yüzde 0.48 ve yüzde 0.075 artışa neden olduğu, reel döviz kurunun enflasyon üzerinde negatif etkiye sahip olduğu, reel döviz kurundaki yüzde bir artışın enflasyonu yüzde 0.714 azalttığı sonucuna ulaşılmıştır. Reel döviz kurunda gözlenen artış, ülkenin yerli parasını aşırı değerli kıldığından, ithal mal fiyatlarını nispi olarak azaltacaktır. Bu durumda reel döviz kurundaki artış yurt dışından gelen malları daha ucuz yaptığı gibi yurt içinde üretilen mallardan ziyade ithalat daha cazip hale gelecek ve sonuçta daha ucuz ve bol miktarda malın ülkeye girmesi yurtiçinde fiyatların düşmesine katkı sağlayacaktır. Model sonuçlarında sanayi üretiminin enflasyon üzerinde anlamlı bir etkiye sahip olmadığı görülmektedir. NARDL modeli sonuçlarında enflasyon üzerinde pozitif parasal şokların ve petrol fiyatlarının pozitif ve anlamlı (sırasıyla 0.509 ve 0.023), buna karşılık reel döviz kuru ve sanayi üretim endeksinin negatif ve anlamlı (sırasıyla, -0.441 ve -0.055) etkiye sahip oldukları anlaşılmıştır. Bu sonuçlar pozitif parasal artışların ve petrol fiyatlarındaki yüzde 1 artışın enflasyon üzerinde sırasıyla yüzde 0.509 ve yüzde 0.023 artışa, reel döviz kurundaki ve sanayi üretimindeki artışların ise enflasyon üzerinde sırasıyla yüzde 0.441 ve 0.055 azalışa yol açtığını göstermektedir. Parasal pozitif artışların enflasyonu artırması miktar teorisi sonuçlarıyla tutarlıdır. Petrol fiyatlarındaki artışlar ise petrolün üretim sürecinde önemli girdi olmasından dolayı üreticilerin maliyetlerini artırması ve maliyet artışlarını da ürettikleri malların fiyatlarına yansıtmaları, fiyatların artmasını sağlayacaktır. Dolayısıyla beklentilere uygun olarak pozitif parasal şokların ve petrol fiyatlarının artması Türkiye'de incelenen dönemde fiyat istikrarsızlığına katkıda bulunmaktadır. Fiyat istikrarı NARDL modeli sonuçlarında, pozitif parasal şok ve petrol fiyatı artışlarının fiyat istikrarını olumsuz etkilediğini, buna karşılık reel döviz kuru ve sanayi üretimi artışlarının ise fiyat istikrarına katkı sağladığını göstermektedir. Diğer taraftan NARDL modelinde parasal şokların enflasyon üzerindeki uzun dönem ve kısa dönem asimetrilerinin varlığı reddedilmiştir. Çalışmanın sonunda fiyat istikrarını sağlamada parasal göstergelerin önem taşıdığı görülmüştür. Bu nedenle merkez bankasının parasal büyüklüklerle ilgili uygulama politikasında tedbirli davranması önerilebilir. Bunun yanı sıra sanayi üretiminin artırılmasına yönelik politikalar, fiyat istikrarını sağlamada başarılı olabilecektir.