Türkiye'de popüler tarih ve tarihçilik (1919-1950)

Türkiye'de meşrutiyetin ikinci kez ilan edildiği 1908'den sonra, Türk tarih yazıcılığında yer edinen popüler tarih ve tarihçilik, özellikle son 15 yılda belli bir siyasal kültür algısı oluşturmada araç olarak kullanılmaktadır. Aynı süreçte resmi tarih tezine savaş açan popüler tarihçilik, tek parti iktidarı döneminde daha ziyade, resmi tarihin destekleyicisi olmuştu. Giriş bölümünde, Osmanlı'dan cumhuriyet Türkiye'sine devlet mekanizmasını kontrol eden iktidar ile önce tarih, ardından popüler tarih ilişkisinin özlü bir öyküsüne yer verilmektedir. Popüler tarih ve tarihçiliğin akademik boyutta ele alınışına değinildikten sonra, eksik bırakıldığını düşündüğümüz kavramsallaştırma, siyasal kültürün inşasında popüler tarihin rolü ve bazı popüler tarihçilerin neden Türk Devrimi ve resmi tarihe destek vermedikleri sorusu felsefi boyutta tartışılmaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde "tarih", "tarihçi" ve "tarihçilik" gibi kavramların gelişim süreci, genel hatlarıyla açıklanmaya çalışılmıştır. Sosyal bilim emekçileri, söz konusu kavramları tanımlarken, zamana ve mekâna bağlı dönüşümü okumadaki parametrik farklar nedeniyle ortaklaşamamış olsa da, farklılıkların dillendirilmesinin konumuz özelinde dağarcığımızı zenginleştirdiğine kuşku yoktur. Osmanlı Devleti'nde tarih yazıcılığının, kronolojik olarak iki ana döneme ayrılarak ele alınması, çalışmanın ikinci bölümünü oluşturmaktadır. Tarihçiler ve eserleri üzerinden yapılan okuma, erken Osmanlı döneminde efsanelerle desteklenmiş bir toplumsal örgütlenme tarzından; Osmanlı'nın son dönemlerinde, merkez kaç güçlerin varlığına rağmen milli motifleri de içerecek bir modele geçildiği gerçeğini ortaya koymaktadır. Bu çerçevede, Kuruluş Dönemi'nde tarih ve tarihçilerin, Osmanlı mirası ile adı "cumhuriyet" olan yeni devletin benimseyip yücelttiği değerler arasındaki ikircikli salınım tarif edilmeye çalışılacaktır. Çalışmanın üçüncü ve son bölümünde ise, "Resmi Tarih" tezinin oluşumuyla eş zamanlı olarak, popüler tarihçiliğinin kurumları, araçları, ilgi alanları, meraklıları, popüler tarihçilerin biyografileri ile siyasal kültürün inşasına katkıda bulunup bulunmadıkları irdelenecektir. Ana başlığımızla örtüşen bu bölümün özellikle popüler tarihin odaklandığı konuların tasnif ve biyografilerde süregelen hataların düzeltilmesine aracılık etmesi kayda değer bir katkı olacaktır.