Türkiye ve Rusya'nın Kafkasya politikasında Azerbaycan faktörü (1917-1921)

Jeopolitik konumu itibariyle her zaman büyük güçlerin ilgisini çekmiş Kafkasya özellikle petrol kaynağı olan Azerbaycan günümüzde de uluslararası politikada kendi önemini korumaktadır. Doğu ile Batı arasında köprü olan Azerbaycan, XX. yüzyılın başlarında doğalgaz ve petrol hatlarının yapılışı ile Kafkasya`nın en büyük enerji, ticaret, sanayi şehirlerinden birine çevrilmiştir. Tarih boyunca Azerbaycan sadece Rusya ve Türkiye için değil, yakın çevre ve batılı devletler için hayati öneme sahip olmuştur. 1917- 1921 yıllarda Azerbaycan halkının büyük sınavlardan geçerek kendi istiklaline kavuştuğu dönemde Türkiye ve Rusya`nın Kafkasya politikasında Azerbaycan`ın faktör olarak yerinin ve rolünün belirlenmesi, her iki ülkenin bölgeyle ilgili çıkarlarının araştırılması ve Azerbaycan-Rusya-Osmanlı arasındaki ilişkilerin incelenmesi çalışmanın esas hedeflerini oluşturmaktadır. 5 bölümden oluşan bu çalışma, Kafkasya`nın coğrafyası ve etnik yapısından başlayarak Birinci Dünya Savaşı dönemiyle birlikte Şubat ve Ekim Devrimi`nden sonra Kafkasya`da oluşan siyasi gelişmeleri, Erzincan, Brest-Litovsk, Trabzon ve Batum Antlaşmaları`nı, Azerbaycan Halk Cumhuriyet`inin kuruluş ve çöküş dönemini, Kafkas İslam Ordusu`nun Azerbaycan Harekatı`nı, Bakü petrolü uğrunda Alman-Rus-Osmanlı arasındaki mücadeleni, Rusya`nın Azerbaycan`ı yeniden işgal ederek Sovyetleştirmesi sürecini ve son bölüm olan Moskova ve Kars Antlaşmaları`nı kapsamaktadır. Konuyla ilgili olarak nitel araştırmanın doküman analizi yöntemi, tarihi araştırmanın ise kaynak tarama, tahlil, tasnif, tenkit, terkip yöntemleri kullanılarak Azerbaycan, Osmanlı, Rus, Gürcü kaynakları incelenmiştir. Çalışmanın amacı, 1917- 1921 yıllarda Türkiye ve Rusya`nın Kafkasya politikasında Azerbaycan`ın faktör olarak rolünün öğrenilmesiyle birlikte, tarihin karanlık çağlarına işık tutarak yeni çalışmalara zemin hazırlamaktır. Anahtar Sözcükler: Kafkasya, Azerbaycan, Rusya, Osmanlı, Kafkas İslam Ordusu