Türkiye'de tüketim harcamalarının davranışsal ekonomi yaklaşımı çerçevesinde incelenmesi: Panel veri analizi

Tüketim harcamaları, bireysel düzeydeki karar alma süreçlerinden ülke genelindeki ekonomik göstergelere kadar uzanan geniş bir yelpazede incelenmektedir. Bu harcamalar, ekonomik faaliyetlerin temel belirleyicilerinden biri olarak makroekonomik dengelerin oluşumunda önemli bir rol üstlenmektedir. Klasik iktisat yaklaşımında bu harcamalar çoğunlukla gelir, fiyatlar ve faiz oranları gibi temel ekonomik değişkenlerle açıklanırken, davranışsal iktisat yaklaşımı tüketim eğiliminin bilişsel önyargılar, duygusal eğilimler ve sosyal etkileşimlerle şekillendirildiğini öne sürmektedir. Özellikle bölgesel ölçekte yapılan analizlerde, tüketim örüntülerinin kültürel normlar, yerel değer yargıları ve toplumsal ilişkiler tarafından önemli ölçüde etkilendiği gözlemlenmektedir. Bu bağlamda çalışmada, tüketim kararlarının ardındaki irrasyonel tepkilerin ve çok katmanlı dinamiklerin ortaya konulması amaçlanmaktadır. Çalışmada, Türkiye'nin 2010-2023 dönemine ait Düzey-1 bölgelerini kapsayan panel veri seti üzerinden, tüketim harcamalarının belirleyicileri ekonomik ve sosyo-demografik boyutlarda analiz edilmektedir. Analiz sürecinde panel birim kök testleri, eşbütünleşme ve FMOLS yöntemleri kullanılarak uzun dönemli ilişkiler değerlendirilmiştir. Ayrıca değişkenler arasındaki nedensel ilişkiler, panel nedensellik testleri aracılığıyla incelenmiştir. Öncelikle birinci modelde, gelir, kredi hacmi, fiyatlar, servet ve istihdam gibi geleneksel ekonomik değişkenler yer alırken; ikinci modelde gelir eşitsizliği, kadın nüfus oranı, eğitim süresi, hanehalkı büyüklüğü ve istihdam gibi sosyo-demografik unsurlar dikkate alınmıştır. Elde edilen bulgular, harcamaya yönelik tüketim kararlarının yalnızca gelir ve fiyat gibi ekonomik göstergelerle açıklanamayacağını eğitim, gelir dağılımı adaletsizliği ve toplumsal cinsiyet gibi yapısal ve davranışsal faktörlerin de belirleyici olduğunu göstermektedir. Aynı zamanda modelde yer alan değişkenlerin, bireylerin yaşadıkları bölgelere özgü psikososyal eğilimlerle şekillendiği, analiz sonuçlarındaki katsayılar ve anlamlılık düzeyleriyle açıkça ortaya çıkmaktadır. Bu kapsamda çalışmada tüketim ekonomisi, rasyonel ve irrasyonel yönelimlerle değerlendirilirken, politika üreticilere bölgesel düzeyde etkili ve gerçekçi çözüm önerileri sunulmuştur.