Türkiye'de yerel sivil tolum kuruluşlarının mimari korumaya katkıları: Bursa Eski Eserleri Sevenler Kurumu ve restorasyon faaliyetleri

Osmanlı Devleti'nin ilk başkenti olan Bursa, Orhan Bey dönemi ile kentsel gelişimine başlamış ve Fatih Sultan Mehmet ile birlikte İstanbul'un Osmanlı pahiyatahtı olduğu zamana kadar süratle gelişerek geleneksel Osmanlı şehri görüntüsüne ulaşmıştır.Bu süreçte yaptırılan anıt eserler Bursa'nın I. Derece deprem bölgesi olması sebebiyle büyük depremlere maruz kalarak zaman zaman tahrip olmuş, dönemsel müdahalelerle ayakta kalmaları sağlanmıştır. Bursa deprem tarihinde büyük bir yeri olan 1855 Bursa Depremi sonrası bu tarihi anıtların bir bölümü hasar görmüş, birçoğu yıkılma tehlikesi ile karşı karşıya kalmıştır. Dönemin yetkilileri tarafından onarılan bu yapılar kısa bir zaman sonra da bir devrin kapanışına, önemli savaşlara şahit olmuş, yeri geldiğinde de cephanelik olarak kullanılmıştır. Kazım Baykal'ın Bursa'ya gelişi de böyle bir dönemin ardından gerçekleşmiştir. Yeni Türk Devleti ile birlikte geçmişine sahip çıkmak isteyen toplumda koruma bilincini oluşturmak amacıyla 1946 yılında kişisel menfaatlerden uzak, şehrin tarihi değerlerini diriltmeyi hedefleyen "Bursa Eski Eserleri Sevenler Kurumu" kurulmuştur. Koruma yasasının bulunmadığı, koruma kavramında boşlukların olduğu, geleneksel teknikleri bilen ustaların sayısının gitgide azaldığı bir dönemde toplumsal bir bilinçle hareket eden Kurum üyeleri Kurum'un aktif olduğu 40 yılı aşkın süre boyunca 150'ye yakın anıtın onarımını gerçekleştirmiştir. "Bursa Eski Eserleri Sevenler Kurumu" ile aynı yıl Ankara'da kurulan "Türkiye Anıtlar Derneği" Kurum'a çok benzer çalışma modeli geliştirmiş, hayırseverlerin yaptığı bağışlarla önemli işler başarmıştır. Türkiye'deki sivil toplum hareketleri tarihinde yadsınamaz birer örnek olan bu kuruluşlar günümüzdeki yeni oluşumlar için de örnek oluşturmaktadır. Günümüzde "Türkiye Anıtlar Derneği" iş kapasitesi bakımından daralarak da olsa aktif olarak çalışmalarına devam edebilirken "Bursa Eski Eserleri Sevenler Kurumu" çalışmalarını neredeyse sona erdirerek Kurum üyeleri tarafından adı yaşatılmaya çalışılan bir derneğe dönüşmüştür. Tez kapsamında Türkiye koruma tarihi ışığında söz konusu koruma modelleri incelenmiş, "Bursa Eski Eserleri Sevenler Kurumu"nun restorasyon yaklaşımı Kurum'un yaptığı restorasyonlar üzerinden ele alınmıştır. Adı geçen sivil toplum kuruluşlarının Avrupa'daki benzerleri kuruldukları yıldan günümüze giderek büyüyen organizasyonlara dönüşürken, Türkiye'de halihazırda yaşanan bu küçülme ya da tamamiyle son bulma sürecinin nedenleri irdelenmiş ve tez kapsamında yorumlanmaya çalışılmıştır.