Türkmenistan'ın mimarisinde değişim ve devamlılık

ivTÜRKMENİSTAN'IN MİMARİSİNDE DEĞİŞİM VE DEVAMLILIK(Yüksek Lisans Tezi)Hoşgeldi TAJİBAYEVGAZİ ÜNİVERSİTESİFEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜŞubat 2007ÖZETTürkmenistan'ın topraklarında binlerce yılın devamında yaşamış halklarşehirleri oluşturup, buralara çeşitli yapıları yerleştirmişlerdir. Tarihiolaylar sadece şehirlerin değil, gelişimlerin de viran olmasına sebepolmuştur. Şimdi onların kalıntıları maddi medeniyetin ve ilk olarak da,mimari eserlerin kıymetli izleridir. Türkmen halkının tarihi geçmişiniöğrenmekte bu kıymetli eser izlerinin değeri büyüktür.Türkmenistan'ın eski topraklarında M.Ö. XII-VIII asırlarda ortaya çıkmış?Ceytun? ve ?Anev? medeniyetlerinde, İslam öncesi devrinin sosyo-ekonomik ve kültürel gelişimine bağlı olarak mimari yapılaşmalarbaşlamıştır. Bu devirde ilk mimari yapıları oluşturan barınma evtoplumları ortaya çıkmıştır. Komşu ve yakın çevrelerdeki medeniyetlerinetkisi hem de, yavaş-yavaş yerleşik hayata geçilmesi, yapılaşmalarındeğişimine-gelişimine sebep olmuştur. Değişimlerin devamındaöneceleri tek odalı evlerden ibaret olan barınma evleri yerine çok odalıbarınma ev toplumlarını oluşturan mahalle grupları ortaya çıkmıştır.Sözkonusu devirde, yerleşik hayatın üst seviyeye ulaştığı dönemlerdebirçok mahalle gruplarından oluşmuş kaleler, toplumsal ve ekonomikdurumu şartlandırmış üretici sektörüne bağlı olarak gelişmiştir. Şehirtipli kalelerin oluşumu ve Güney Türkmenistan'da şehir medeniyetininvortaya çıkışı; mimarlık tarihinde belli bir oluşumdur ve bu mimarlıktakiyeniliklerin, özellikle de şehirleşmenin maddi medeniyete daha sıkyaklaşması olarak bilinmektedir. VII asırda İslam fethi ile başlayanyepyeni bir inaç ve kültür, Türkmenistan'ın topraklarında farklı bir devribaşlatmıştır. Buna bağlı olarak çeşitli medeniyetlerin etkisindedeğişerek devam etmiş mimari yapılaşma, Orta asırlardakiTürkmenistan'ın İslam devri, XIX asrın sonları ve XX asrın başlarıylabaşlayan Çarlık Rusya'sı devrine kadar, daha çok dini ve toplumsalyapıları oluşturan köşkler, kervansaraylar, medreseler, mescitler vediğer eserlerin yapımıyla gelişmiştir. Çarlık Rusya'sı ve SSCB dönemiile başlayan ülkenin mimari kalkınmasındaki değişimler, o zamanlarşehirlerde endüstri binaları, sanayi sektörü ve çeşitli fabrikalarınyapımıyla devam ettirilmiştir. Bu dönemlerde yurdun ekonomik, maddive medeniyetindeki değişimler, mimarinin önemli özellikleri-onun şehiryapılaşması temel anlamda ortaya çıkmıştır. Türkmenistan'da Sovyetmimarisi kendi gelişimindeki sanatsal akımlarında öncelikle Orta Asyamimarisinin formlarından ve yöntemlerinden yararlanma karakterinesahiptir. Sonuç olarak; Bağımsızlığını kazanan TürkmenistanCumhuriyeti'nin yeni dönem mimarisi-değişen ülke politikalarısonucunda ileri yönde gelişerek, çağdaş mimarinin geleneksel biçimlerile bir arada kullanıldığı eserlerin sahibidir. Bu eserler, değişerek devametmekte olan Bağımsız ve Tarafsız Türkmenistan'ın vitrininioluşturmaktadır.Bilim Kodu : 803. 1.100Anahtar Kelimeler : Türkmenistan, Mimari, Değişim, Tarih, DevamlılıkSayfa Adedi : 120Tez Yöneticisi : Prof. Dr. İbrahim NUMAN