Umurbey çayı ve barajında (Çanakkale) suda, sedimentte, bazı makro omurgasız canlılarda ağır metal birikimi ve toksisitesi

Şubat 2010 - Nisan 2011 tarihleri arasında mevsimsel olarak yapılan bu çalışma, Umurbey Çayı ve Umurbey Barajı'nda suda, sedimentte ve makro omurgasız dokularında ağır metal (Fe, Cu, Zn, Cd, Pb ve Mn) birikimlerini, Umurbey Çayı'nın Çanakkale Boğazı'na döküldüğü bölgede sudaki kurşun birikiminin hangi konsantrasyonlara ulaştığında ortamda baskın halde yaşayan amfipod (Gammarus aequicauda Martynov, 1931) üzerine ölümcül olabileceğini ve bu bölgede yaşayan diğer bir makro omurgasız olan yengeç (Carcinus aestuarii Nardo, 1847) dokularında (solungaç, kas ve hepatopankreas) sudaki kurşun konsantrasyonlarının hangi oranda birikim yaptığını belirlemek amacıyla yapılmıştır.Bu amaçla Umurbey Çayı ve Umurbey Barajı'nda belirlenen 5 istasyonda, suyun sıcaklık, tuzluluk, çözünmüş oksijen, elektriksel iletkenlik ve pH parametreleri yerinde; sedimentin pH, iletkenlik, % nem, % kireç, organik madde ve bünye parametreleri laboratuarda ölçülmüştür. Bununla birlikte istasyonlardan alınan örneklerin ağır metal analizi ICP-OES cihazı ile tespit edilmiştir. Deneme gruplarının karşılaştırılmasında bir ve iki yönlü varyans analizinden yararlanılmıştır (p<0,05). Umurbey Çayı ağzından yakalanan amfipod G. aequicauda bireyleri 96 saat boyunca farklı kurşun konsantrasyonlarına (kontrol, 2, 3, 4, 5 ve 6 mg L-1) maruz bırakılarak bu canlıların %50 `sini öldüren konsantrasyon (LC50) değeri probit analiz yöntemiyle belirlenmiştir. Ayrıca bu bölgeden yakalanan yengeç C. aestuarii bireyleri 14 gün boyunca in vivo etkide farklı kurşun konsantrasyonlarına (kontrol; 0,025; 0,05; 0,1 ve 1 mg L-1) maruz bırakılmıştır. Çalışmada 7. ve 14. günlerde dokulardaki kurşun birikimi zamana ve konsantrasyonlara bağlı olarak saptanmıştır. Verilerin değerlendirilmesinde üç yönlü varyans analizinden yararlanılmıştır (p<0,05).Elde edilen bulgulara göre, suda ölçülen metal konsantrasyonları EPA (2006) tarafından suda izin verilen değerlerin üzerinde, SKKY (1991) tarafından sulama suyunda izin verilen değerlerin altında bulunmuştur. Bununla birlikte sedimentte ölçülen metal konsantrasyonları çinko haricinde TGK (2010) tarafından izin verilen değerlerin altında bulunmuştur. Umurbey Çayı'ndan ve Barajı'ndan alınan su, sediment ve makro omurgasız örneklerinde ortalama olarak en fazla birikim gösteren metal demir ve çinko bulunurken, en az birikim gösteren metal ise kadmiyum olmuştur. Yapılan MDS (çok boyutlu ölçeklendirme) analiz sonuçlarına göre metallerin çevresel değişkenlerle olan etkileşimi belirlenmiştir.Akut toksisite deneyi sonucunda kurşunun G. aequicauda bireyleri üzerine LC50 değeri 4,56 mg L-1 olarak hesaplanmış olup, belirlenen konsantrasyonun bölgede yaşayan bu tür için henüz bir risk taşımadığı tespit edilmiştir. 14 gün boyunca farklı kurşun konsantrasyonlarına maruz bırakılan C. aestuarii dokularındaki kurşun birikiminin ise ortamdaki metal derişimi ve maruz kalma süresi ile doğru orantılı olarak artış gösterdiği ve en fazla birikimin solungaç dokusunda olduğu belirlenmiştir.