Üniversite öğrencilerinin yapay zeka etiğine ilişkin tutumları üzerine bir karma yöntem araştırması

Bu araştırma ile "teknik sistemlerin toplumsal sistemlerle uyumsuz hizalanmalarını" insan lehine değiştirmenin olanaklarını düşünmeye ahlâk felsefesi vasıtasıyla yönelerek, günümüz kullanıcılarını ve yapay zekâ ekosisteminin potansiyel paydaşlarını temsilen farklı akademik kökenlerden üniversite öğrencilerinin yapay zekâ etiğine yönelik tutumlarını ortaya çıkarmak, yaşamsal etkileri olan bu sistemlerin etik boyutlarına ilişkin görüşlerimizi nasıl şekillendirdiğini ele almak amaçlanmıştır. Yazında mikro-analiz düzeyinde çalışmaların temsiliyetini artırmak da hedeflenmiştir. "Faillik alanını insanlardan makine nesillerine kaydıran" makine failliğine ilişkin söylemlerin aksine, insan ve tekniğin birlikte evrimini tanımlayan epifilogenez fikrinden güç alarak insanların ve artefaktların karşılıklı bağımlılıklarını kabul eden bir anlayış benimsenmiştir. Karma metodolojilerden sıralı açıklayıcı desenin izlendiği iki aşamalı araştırma, yapay zekâ için etik ilkeler ya da kılavuzlar içeren belgelerin "adalet", "şeffaflık", "kötü niyetli olmama", "gizlilik" ve "sorumluluk" ilkeleri etrafında yakınlaştığı tespitine dayanarak bu ilkeler ile temellendirilmiştir. Kantitatif aşamada veri toplama aracı olarak "Yapay Zekâ Etiğine Yönelik Tutum Ölçeği"nden faydalanılmış, araç Türkçeye çevrilerek çevrimiçi anket aracılığıyla 395 katılımcı yanıtına ulaşılmıştır. Geçerlik ve güvenirlik analizlerini takip eden farklılık analizleri ile "Adalet", "Kötü niyetli olmama" ve "Gizlilik" faktörlerine yönelik cinsiyet ve "Şeffaflık" faktörüne yönelik akademik disiplin temelli istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar keşfedilmiştir. Kalitatif araştırma yoluyla ise fenomenolojik bir yaklaşımla veri edinme tekniği olarak yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiş, ilgili grupların birincil aşamada saptanan farklılık seviyelerinin yapısını irdelemek ve anlayışlarının altında yatan nedenlere ulaşabilmek maksadıyla 16 katılımcının bu sistemler ile etkileşimleri, deneyimleri ve ele alınan ilkeler ile ilişkiselliklerine dair öznel bakış açılarına yoğunlaşılmıştır. Görüşme metinlerinin tematik analizi neticesinde belirlenen "Adalet algısı", "Adalet etkisi", "Kötü niyet algısı", "Kötü niyet motivasyonu", "Kötü niyet çıktıları", "Gizlilik algısı", "Gizlilik toleransı", "Şeffaflık algısı" ve "Şeffaflık toleransı" ana temaları ile kadınların ve İnsan ve Toplum Bilimleri disiplinlerinden katılımcıların ilgili boyutlarda daha yüksek hassasiyet seviyelerinin özünü betimleyen bir izah ortaya konulmaya çalışılmıştır. Kantitatif çözümlemeler ile gruplar arası anlamlı bir farklılığa ulaşılamayan "Sorumluluk" boyutuna yönelik ise kalitatif süreç ile katılımcıların çoğunluğunun 'döngüde' bir insanın varlığını daimî gözeten ve bu ilkelere riayet edildiğini temin edecek çok paydaşlı bir sorumluluğu tayin eden düzenleyici ve yasal çerçevelerin beklentisinde oldukları sonucuna ulaşılmıştır. Araştırma gruplar arası tutum farklılıklarını açıklarken, yapay zekâ yönergelerini şekillendireceği öngörülen ilkelerin Türkiye'de öğrenim gören öğrencilere yansımasının keşfedilmesine, ülkeye özgü nüansların yakalanarak anlayışın derinleştirilmesine ve meşru kaygıların tüm çeşitliliğiyle ortaya konulmasına imkân tanımıştır. Bulguların, yerel değerler ve tercihler dikkate alınarak merkezi etik sorunlara ortak yanıtlar sağlayacak kapsayıcı yapay zekâ geliştirme ve ilgili yönetişim ve gözetim çabalarına yönelik içgörüler sağlayacağı düşünülmektedir. Çalışmanın, yapay zekâ etiği müfredatı ve eğitim materyallerinin geliştirilmesine ve yapay zekâya yatırım yapmayı hedefleyen bilhassa yerli işletmelerin rekabet avantajlarını artırabilmeleri yönünde faydalı olacağı da umulmakta, aynı zamanda pek çok potansiyel araştırma istikametine işaret edilmektedir.