Üniversite öğrencilerinin yenilenebilir enerjiyi benimseme niyetlerini etkileyen faktörlerin planlı davranış teorisi bağlamında yapısal eşitlik modeliyle belirlenmesi

Yenilenebilir enerji (YE), özellikle son 10 yılda dünyada önem kazanmaktadır. Artan bu ilgiye paralel olarak Türkiye'de de yenilenebilir enerjinin enerji arzındaki payı artmaktadır. İklim krizi bağlamında Paris Anlaşması'nda belirlenen emisyon düzeyine hedeflenen süre içerisinde ulaşılabilmesi ve T.C 11. Kalkınma Planı'nda belirtildiği üzere yenilenebilir enerjinin payının artırılarak arz çeşitliliğinin sağlanabilmesi bireyler ve hanelerin yenilenebilir enerjiyi benimseme sürecine dahil olduğu senaryoda daha mümkün olacağı düşünülmektedir. Bu durum uluslararası kuruluşlar ve devletler tarafından fark edilmekte ve bu nedenle YE'ye yönelik küçük yatırımcılara çeşitli katılım ve teşvik mekanizmaları oluşturulmaktadır. Bu noktada bireylerin yenilenebilir enerjiyi benimsemelerinde hangi faktörlerin etkili olduğu sorusu akla gelmekte ve bu faktörlerin belirlenmesi gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bu gereklilikten hareketle bu tezde, yenilenebilir enerjiyi benimseme niyetlerinin belirleyicileri Planlı Davranış Teorisi (PDT) bağlamında yapısal eşitlik modellemesi kullanarak incelendi. Çalışmada yükseköğretim öğrencilerinin hedef kitle olarak tercih edilmesinin nedeni, literatürde YE ile ilgili fikir ve farkındalığın eğitim düzeyi ile yakından ilişkili olduğunu ve üniversite öğrencilerinin diğer hedef kitlelere kıyasla daha yüksek farkındalığının olduğunu gösteren çalışmaların olmasıdır. Bu nedenle bu çalışmada hedef kitle olarak üniversite öğrencileri seçildi ve farklı değişkenler ile niyet arasındaki ilişkiyi açıklamak için kullanılan PDT benimsendi. Bu tezde uygulanacak analiz kapsamında ön lisans, lisans, yüksek lisans ve doktora seviyelerinde öğrenim gören toplam 418 öğrenciden online anket ile veri toplanmıştır. Anketimizin Etik Kurul İzni İstanbul Üniversitesi Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırmaları Etik Kurulu Başkanlığı'ndan 08.04.2022 tarihli ve 842419 sayılı onay ile alınmıştır. Elde edilen verilerle iki ayrı model kullanılmıştır. Birinci modelde sadece PDT'nin ana unsurları olan Tavır (TAV), Öznel Norm (ÖZN) ve Algılanan Davranış Kontrolü (ADK) ile Yapısal Eşitlik Modeli kurulmuş ve model bu örneklemden hareketle test edilmiştir. İkinci modelde ise PDT'nin ana unsurları olan TAV, ÖZN ve ADK'ya ek olarak yenilenebilir enerjinin faydaları hakkında inanç (YEFHİ), ahlaki değer ve normlar (ADN), çevresel katılım algısı (ÇKA), yenilenebilir enerji hakkında farkındalık (YEHF) ve yenilenebilir enerji maliyetleri (YEM) değişkenleri eklenmiştir. Böylece literatürde de kullanılan Genişletilmiş Planlı Davranış Teorisi elde edilmiştir. Bu PDT modeli ise YEM'in özel bir hali olan Yol Analizi ile değerlendirilmiştir. Her iki modelde de Planlı Davranış Teorisi'nin ana unsurları olan tavır, öznel norm, algılanan davranış kontrolünün benimseme niyeti üzerinde pozitif ve anlamlı etkisi bulunmuştur. Ayrıca öznel normdan tavır ve algılanan davranış kontrolüne doğrudan anlamlı nedensel etkiler olduğu görülmüştür. İkinci modelde ayrıca YE hakkında farkındalık ile ahlaki değer ve normların benimseme niyeti üzerinde doğrudan pozitif ve anlamlı etkisi bulunmuştur. YE maliyetleri, Çevresel Katılım Algısı ve YE Faydaları Hakkında İnancın ise benimseme niyeti üzerinde dolaylı etkisi vardır.