Yazılmamış fotoğraf tarihleri: Elisa Zonaro, Osmanlı İstanbul'unda bir İtalyan fotoğrafçı

Osmanlı İmparatorluğu'nda fotoğraf tarihini araştıran akademik çalışmalar son yıllarda kayda değer bir artış göstermektedir. Ancak bu fotoğraf tarihinin nasıl yazıldığı incelendiğinde kadın fotoğrafçıların ürettiği imajların kanon dışında bırakıldığı, erkek fotoğrafçıların başarılarıyla dolu bir tarihî manzara ortaya çıkar. Erkek egemen tarih yazımına eleştirel yaklaşan bu çalışma özel bir örnek duruma odaklanarak, Osmanlı bağlamında kadınların fotoğrafla aktif olarak uğraştıklarını göstermek üzere, İtalyan fotoğrafçı Elisa Zonaro'nun (1863-1945) İstanbul'daki profesyonel kariyerine ışık tutar. Önceden yalnızca II. Abdülhamid'in (h. 1876-1909) saray ressamı olan Fausto Zonaro'nun (1854-1929) eşi, yoldaşı ve "ilham perisi" olarak görülen Elisa Zonaro bu tezde hem stüdyo fotoğrafçısı hem de sokak fotoğrafçısı olarak fotoğraf tarihinin öncü bir figürü olarak ortaya çıkar. Floransa'daki aile arşivinde korunan Elisa Zonaro'nun kişisel belgeleri ve yayınlanmamış fotoğraflarından yola çıkan bu çalışma Türkiye, İtalya ve Fransa'nın yanı sıra bazı çevrim içi arşivler ve veri tabanlarında konuyla ilgili önemli birincil kaynakları açığa çıkardı. Araştırma sonuçlarının gösterdiği gibi—literatürdeki hâkim varsayımın tersine—Elisa Zonaro sadece eşinin resimlerine yardımcı olmak için fotoğraf çekmemişti, aksine kendisi Atelier Elsa Constantinople isimli stüdyosunu 1894 civarında açan profesyonel bir fotoğrafçıydı. Bu çalışma öncelikle fotoğraf tarihinde kadınların görünmezliğini sorunsallaştırır ve Osmanlı İmparatorluğu'ndaki kadın fotoğrafçıları araştırır. Daha sonra Elisa Zonaro'nun yaşam öyküsünü, Paris'te Eugène Pirou'dan aldığı fotoğraf eğitimini ve portre fotoğrafçılığından sokak fotoğrafçılığına uzanan çeşitli fotoğraf türlerinde ortaya koyduğu çalışmaları inceleyerek geç on dokuzuncu yüzyıl İstanbul'unun etkili İtalyan topluluğu içerisindeki konumunu değerlendirir. Son olarak, Elisa ve Fausto Zonaro'nun arasındaki sanatsal iş birliklerini ele alarak fotoğraf ve resim arasındaki çok yönlü etkileşimleri analiz eder. Sonuç itibarıyla, yeni arşiv bulguları eşliğinde Elisa Zonaro'nun fotoğraf çalışmalarına ışık tutan bu tez sadece onun fotoğraflarını belgeleyip farklı tarihsel ve tematik perspektiflerden incelemekle kalmaz aynı zamanda uzun süredir dışında bırakıldığı fotoğraf tarihine yapıtlarıyla katılmasını da sağlar.