Vergi ödeme istekliliği ve eşitsizlik algıları

Vergiler; birey ve devlet arasında; mali, ekonomik, sosyal, siyasi, hukuki alanlarda ilişki ağları ortaya çıkarır. Bu ilişki ağlarının oluşması ve düzgün sonuçlar üretebilmesi için tarafların bazı sorumlulukları yüklenmesi gerekir. Bu sorumluluklar en temelde; devlet açısından, minimum kaybı sağlayacak doğru vergi politikalarını uygulamaya geçirerek maksimum vergi hasılatına ulaşmaya yöneliktir. Bireyler açısından ise oluşturulan politikalar doğrultusunda ödeme yapmaktır. Ancak ödeme yapmak sevilmeyen bir eylemdir. Bu durumda bireyi vergi ödemeye iten faktörler nelerdir dediğimizde; başta ihtiyacımız olan kamu hizmetlerini finanse ediyor olması yer almaktadır. Bu gerekçe en temel ve makul olanıdır. Ancak yapılan araştırmalar; bireyleri vergi ödemeye iten tek faktörün bununla sınırlı olmadığını göstermektedir. Dahası vergi ödeme davranışını etkileyen etkenler oldukça çeşitlidir. Siyasi bir topluluğa ait hissetmek, üyesi olarak bu topluluğa güven duymak ve topluluğuna karşı fedakârlık yapma arzusu ile bu siyasi topluluğu yönetenlere karşı hissedilen adalet algıları ve duyulan güven vergi ödeme isteğini oluşturan temel faktörler arasında yer alır. Toplum çeşitli gerekçelerle sınıflara bölündüğünde; vergi ödeme isteğinin bundan zarar görmesi beklenebilir. Bu tezde toplumsal bölünmelere sebep olabilen eşitsizlik algıları ile vergi ödeme isteği arasındaki ilişkinin yönü ortaya konulmaya çalışılmıştır. Literatür bu konuda iki ayrı sonuca götürmektedir. Özellikle Meltzer ve Richard Hipotezi çerçevesinde, gelir ve servet eşitsizliğine yönelik yapılan çalışmalar; demokratik toplumlarda eşitsizlikler arttıkça, bunları ortadan kaldırmaya yönelik olarak dağıtımcı mekanizmalara desteğin artacağı şeklindedir. Bu durumda eşitsizliklerin; vergi ödeme istekliliğini olumsuz etkilemeyeceği yönünde bir ihtimal ortaya çıkmaktadır. Buna karşılık şu soru ortaya çıkmıştır: Eşitsizlikler neden artış gösteriyor? Literatürde buna ilişkin açıklamalar çeşitlidir. Ancak bir kesim ilişkinin yönünün farklı olduğunu savunmaktadır. Eşitsizlik algılarının işbirliği arzusunu zayıflatarak, vergi ödeme isteği üzerinde olumsuz etkiye sahip olduğu yönünde bulgulara ulaşmışlardır. Bu tezde OECD RTM anketinin 2022 yılı verileri kullanılarak logistik regresyon analizi yapılmıştır. Vergi ödeme istekliliği ve eşitsizliklere yönelik algılar bu iki farklı bakış açısından değerlendirilmiştir. Vergi ödeme istekliliği; genel olarak devlet politikalarına olan desteği ifade etmektedir. Eşitsizlik algıları ise muamele eşitsizliği, mübadele eşitsizliği, siyasi eşitsizlik, fırsat eşitsizliği, sonuç eşitsizliği ve toplumsal üyelikte eşitsizlik şeklinde altı kategoride ele alınmıştır. Mübadele, muamele, siyasi eşitsizliğe yönelik olumsuz algılamaların vergi ödeme istekliliğini olumsuz etkilemesi daha muhtemeldir. Sonuç eşitsizliği analiz verileri net bir tablo oluşturmamaktadır. Fırsat eşitsizliği ve toplumsal üyelik eşitsizliğine yönelik olumsuz algılamaların vergi ödeme istekliliği üzerinde olumlu etkiye sahip olması daha muhtemeldir.