Türkçenin ünlü üçgeni ve Türkçedeki sesbilimsel gevşeme ve önleşme süreçleri

Bu tezin dayanak noktalarından biri, akustik gerçekliği yansıtan evrensel bir ünlü şemasına duyulan ihtiyaçtır. IPA tablosunda temsil edilen ünlü dörtgeni, ünlü alanını akustik sesbilgisi yönünden doğruyu yansıtmamaktadır. Lindsey (2017) IPA tablosuna bir alternatif olarak ses temelli bir ünlü üçgeni önermektedir. Türkçenin ünlü üçgeninin, Lindsey (2017) tarafından öne sürülen alternatif ünlü tablosu ile aynı doğrultuda olan, belli bir dile ait ilk ünlü tablosu olması hedeflenmiştir. Çalışma için içlerinde 12 sesbirimciğin sekizer kez geçtiği 51 kelime belirlendi. Toplamda 96 (12 x 8) ünlü sesbirimciğine sahip bu kelimeler, PowerPoint slaytlarında kısa tanımlarıyla beraber katılımcılara gösterildi. Ünlülerin F1 ve F2 değerleri PRAAT yardımıyla hesaplandı. Konuşucuların ünlülerinin F1 ve F2 değerlerinin genel ortalamaları üzerinde Lobanov (1971) normalizasyon yöntemi kullanıldı. Bu değerlere dayanılarak, Türkçenin ünlü üçgeni ortaya koyuldu. Türkçedeki ünlüler birçok farklı çalışmada incelenmiştir (Coşkun, 2008; Ergenç & Uzun, 2017; Selen, 1979; Demircan, 2009; Erguvanlı-Taylan, 2015). Fakat, Türkçedeki ünlülerin sesbirimcikleri ve sesbirimleri henüz kapsamlı bir biçimde açıklanmamıştır. Sözü edilen ünlülerin sesbirimcikleri ve sesbirimlerine ilişkin sesbilimsel süreçler bu tezde takdim edilmiştir. Bunun yanında bu çalışma, söz konusu sesbilimsel süreçleri ortaya çıkaran kuralları da kapsamaya çalışmaktadır. Türkçede ünlüleri ilgilendiren en az iki sesbilimsel süreç bulunduğu düşünülmektedir. Bunlar önleşme ve gevşemedir. Bu çalışmada ünlü önleşmesi için bir kural ve gevşeme için dört kural ortaya atılmıştır. Bu kurallar yardımıyla, ölçünlü Türkçedeki ünlü sesbirimcikleri ve sesbirimleri arasında gözlemlenen sesbilimsel ilişkiler açıklığa kavuşturulmuştur.