XI-XIV. yüzyıllarda Sır Derya yöresinin siyâsi ve sosyo-kültürel tarihi

Tezimiz "XI-XIV. yüzyıllarda Sır Derya Yöresinin Siyasi ve Sosyo- Kültürel Tarihi" başlığını taşımaktadır. Orta Asya'nın büyük akar sularından biri olan Sır Derya (Seyhun ırmağı) Türk Tarihi için de önemlidir. Çünkü çok eski devirlerden beri insanoğlu tartından iskân edilen bu ırmağın havzasında Türkler de yaşamışlar, şehirler kurmuşlar, burada kendilerine has bir medeniyet geliştirmişler ve günümüze kadar buradaki varlıklarını sürdürmüşlerdir. Türk tarihi bakımından olduğu kadar, dünya tarihi bakımından da büyük ehemmiyet arz eden bu bölgenin belli bir zaman kesitindeki tarihini konu alan çalışmamız, giriş ve dört bölümden oluşmaktadır. Tezimizin Giriş bölümünde Sır Derya yöresi tarihi hakkında bilgi veren kaynaklar ve bu bölge ile ilgili olarak yapılan araştırmalar tanıtılmıştır Birinci Böiüm'de, "Sır Derya Yöresinin Tarihçesi" başlığı altında, ilk önce bölge coğrafi bakımdan tanıtılmış, Sır Derya adı ve anlamı hakkında bilgi verilmiştir. Daha sonra "Kadim Sır Derya" başlığı altında, bölgedeki eski çağlara ait yerleşim merkezleri tespit edilmiş ve buralarda yaşayan kavimlere dair bilgiler verilmiştir. Bu yapılırken şehirlerin kurulması ve gelişmesinde müessir olan âmiller üzerinde durulmuş, bu meyanda ipek Yolu'nun Doğuşu ve ipek Yolu güzergâhındaki şehirler birer-birer ele alınmıştır. Daha sonra X. yüzyıla Kadar Sır Derya Yöresinin Siyasî Durumu başlığı altında, iskitlerden itibaren Sır Derya bölgesinin Oğuz yurdu haline gelişine kadar olan tarihi kısaca incelenmiştir. İkinci Böiüm'de, "Sır Derya Yöresinin Sosyal ve İdâri Yapısı" başlığı altında, bölgedeki etnik unsurlar (Türkler, Soğdlular, Tacikler, Şartlar, Tatarlar, Hocalar ve Moğol-Türk karışımı etnik unsurlar); bölgenin sosyal yapısı (göçebe, yarı göçebe ve yerleşik kavimler) ve bölgenin idarî yapısı244 (İslâmiyet Öncesi İdarî Yapı ve islâmiyet'in Kabulünden Sonra idari Yapıdaki Değişiklikler) incelenmiştir. Üçüncü Bölüm'de ise Moğol İstilâsı Öncesi ve Moğol İstilâsı Döneminde Sır Derya Yöresinin Siyasî Durumu başlığı altında Oğuzlar'ın bölgeye göçünden itibaren, Oğuz Yabgu Devleti, Karahanlı Devleti ve Kıpçakların bölgedeki siyasi etkileri hakkında bilgi verilmiştir. Bu bölümün devamı olan Moğol İstilâsının Başlaması ve Bölgedeki Değişiklikler başlığı altında, önce Moğol İstilâsı arefesinde Harezimşahlarla Kıpçaklar arasındaki münasebetleri, Otrar olayı, Cengiz Han'ın Harezimşah Muhammed'e karşı seferi ve Sır Derya havzasındaki şehirlerin akıbetine dair bilgi verilmiştir Dördüncü Bölüm, "Sır Derya Yöresinin Kültürel ve Dinî Durumun'na tahsis edilmiştir. Burada önce İslâmiyet Öncesi Bölgede Mevcut Olan İnançlar başlığı altında Zerdüştlük, Budizm, Maniheizm, Hristıyanlık (Nesturîlik), Samanlık, Gök Tanrı inancı hakkında bilgi verilerek, bölgenin islâm öncesi dinî durumu açıklanmış ve müteakiben İslam Fetihlerinin Başlaması ve Bölgenin İslâmiyetle Tanışması başlığı altında Arapların Mâverâünnehir ve Sır Derya havzasına seferleri incelenerek, Türklerle Araplar arasındaki mücadelelere yer verilmiştir. Bu meyanda Talaş Savaşı'ndan bahsedilerek, Karahanlıların ve Oğuzların islamyeti kabulü konusuna da değinilmiştir. Türk-İslâm Düşüncesinin Oluşması ve Hoca Ahmed Yesevî'nin Faaliyetleri bu bölümde ele alınan diğer bir konudur. Çalışmamızın bu kısmında Ahmed Yesevî'nin hayatı, Yesi şehrinin dinî-kültürel bir merkez haline gelmesi ve Eski Türk Düşüncesi ile Yesevî'nin oluşturduğu Türk-İslâm düşüncesinin karşılaştırılması ve değerlendirilmesi yapılmaya çalışılmıştır. Sır Derya Bölgesindeki Dinî-Siyasî Akımlar ve Onların Bölgedeki Etkisi başlığı altında Sır Derya boyundaki şehirlerde ortaya çıkan değişik tarikatlar ve bunlar arasındaki münasebetler hakkında bilgi verilmiştir.Tezimizin son kısmında Bölgenin Kültürel ve Medenî Gelişmesi Açısından Bölgedeki Külliye, Medrese, Vakıf ve Türbeler incelenerek, bölgedeki tarihi ve dini abideler üzerinde durulmuştur.